पहिचान: अर्कोको छायाबाट आफ्नै अस्तित्वसम्मको यात्रा

 

म आज ऐनाको अगाडि उभिएर आफ्नै अनुहार हेरिरहेको छु, तर मलाई लागिरहेको छ कि म कुनै अपरिचित मान्छेलाई हेर्दै छु। यो ऐनामा देखिने मान्छे को हो? के यो त्यही मान्छे हो, जसको हरेक खुसी तिम्रो हाँसोमा निर्भर थियो? के यो त्यही मान्छे हो, जसले आफ्नो परिचय सधैँ तिम्रो नामसँग जोडेर मात्र दिने गर्थ्यो? आज तिमी छैनौ, र तिमीसँगै मेरो त्यो पुरानो परिचय पनि कतै हराएको छ। म त केवल तिम्रो छाया बनेर बाँचेको रहेछु। तिमीले जे मन पराउँथ्यौ, मेरो रुचि पनि त्यही हुन्थ्यो। तिमीलाई मन पर्ने रङ नै मेरो मनपर्ने रङ बन्यो। तिम्रा सपनाहरू नै मेरा उद्देश्य बने। तर आज जब तिमी यो संसारबाट बिदा भयौ, मलाई महसुस भइरहेको छ कि मैले त वर्षौँदेखि आफ्नो हत्या आफैँ गरिरहेको रहेछु। मैले तिमीलाई यति धेरै ठाउँ दिएँ कि मेरो आफ्नै लागि मेरो हृदयमा कुनै कुना बाँकी रहेन। र आज जब तिमी गयौ, म पुरै रित्तो भएको छु। मलाई लाग्दै छ कि म एउटा यस्तो किताब हुँ, जसको गाता त छ, तर भित्रका सबै पानाहरू रित्ता छन्।

पहिचान गुमाउनु भनेको मृत्यु भन्दा पनि डरलाग्दो कुरा रहेछ। मृत्युमा त शरीर मात्र नष्ट हुन्छ, तर पहिचान गुम्दा त बाँचेको शरीरभित्रको आत्मा नै हराउँदो रहेछ। म अचेल मान्छेहरूको भीडमा जाँदा डराउँछु। कसैले मलाई मेरो बारेमा केही सोध्यो भने मसँग कुनै उत्तर हुँदैन। हिजोसम्म म 'तिम्रो प्रेमी' वा 'तिम्रो जीवनसाथी' थिएँ। आज म के हुँ? म केवल एउटा शोक मनाइरहेको मान्छे मात्र त होइन नि! मेरो पनि त कुनै आफ्नै रङ होला, मेरो पनि त कुनै आफ्नै आवाज होला। तर विडम्बना, मैले आफ्नो आवाज कतै तिम्रो कोलाहलमा गुमाइसकेको छु। मलाई अहिले आफ्नै रुचिहरू खोज्न पनि धौ-धौ परिरहेको छ। मलाई कुन खाना मन पर्छ? मलाई कुन संगीतले शान्ति दिन्छ? मलाई के गर्दा खुसी मिल्छ? यी साना प्रश्नहरू आज मेरो अगाडि हिमालय जस्तै अग्ला भएर उभिएका छन्। म आफ्नै घरमा एउटा विदेशी जस्तै भएको छु, जहाँका हरेक सामानले मलाई मेरो होइन, तिम्रो सम्झना गराउँछन्।

हामी प्रायः प्रेमलाई समर्पण भन्छौँ, तर समर्पणको नाममा हामीले आफ्नो पहिचान नै बिर्सिन्छौँ भन्ने कुरा मैले आज आएर बुझ्दै छु। मैले तिमीलाई प्रेम गरिनँ, मैले त तिमीलाई आफ्नो ईश्वर बनाएँ। र जब ईश्वर नै मन्दिर छोडेर जान्छ, तब भक्तको के अस्तित्व रहन्छ र? म त्यही अस्तित्वविहीन भक्त भएको छु। तर यो पीडाको बीचमा एउटा सानो किरण पनि देखिँदै छ। यो किरण हो—आफैँलाई फेरि जन्माउने अवसर। मलाई लाग्छ, तिम्रो बिदाइ मेरो लागि एउटा नयाँ सुरुवातको सङ्केत हो। म अब कसैको छाया बनेर होइन, आफ्नै उज्यालो बनेर बाँच्न चाहन्छु। मलाई अब कसैले "तिमी को हौ?" भनेर सोध्दा मलाई अरू कसैको नाम लिन नपरोस्। मलाई आफ्नै नाममा गौरव होस्। मलाई आफ्नै कमजोरीहरूमा पनि माया लागोस्। यो पहिचानको यात्रा निकै लामो छ, मलाई थाहा छ। म फेरि लड्नेछु, म फेरि रुनेछु, तर यसपटक म अर्को कसैका लागि होइन, आफ्नै लागि रुनेछु।

मैले आज आफ्ना पुराना डायरीहरू पल्टाएर हेरेँ। त्यहाँ लेखिएका हरेक शब्दमा तिम्रो गन्ध थियो। मैले कहिल्यै 'म' भनेर लेखेकै रहेनछु, सधैँ 'हामी' मात्र लेखेको रहेछु। यो 'हामी' भन्ने शब्द कति शक्तिशाली र कति घातक हुँदो रहेछ! यसले दुईवटा अलग-अलग व्यक्तित्वहरूलाई यसरी मिसाइदिन्छ कि पछि उनीहरूलाई छुट्ट्याउनै असम्भव हुन्छ। तर अब मैले आफूलाई छुट्ट्याउनु पर्छ। मलाई ती सपनाहरू सम्झनु छ जुन मैले तिमीलाई भेट्नु भन्दा पहिले देखेको थिएँ। मलाई ती ठाउँहरूमा जानु छ जहाँ म तिमी बिना एक्लै रमाउन सकूँ। मलाई अब आफ्नै पदचाप सुन्न सिक्नु छ। अहिलेसम्म त म केवल तिम्रो पछि-पछि हिँडिरहेको थिएँ। अब मलाई आफ्नै बाटो बनाउनु छ। यो बाटो कता जान्छ, मलाई थाहा छैन। तर कम्तीमा यो मेरो आफ्नै बाटो त हुनेछ।

मान्छेहरू भन्छन् कि कसैको अभावमा समयले घाउ भर्छ। तर समयले घाउ मात्र भर्दैन, यसले हामीलाई एकलोपनसँग मित्रता गर्न पनि सिकाउँछ। र यही एकलोपन नै मेरो पहिचानको पाठशाला हो। जब कोही हुँदैन, तब मात्र हामीले आफूलाई सुन्न सक्छौँ। म अचेल शान्त बसेर आफ्नै श्वासको आवाज सुन्छु। म आफ्नै मुटुको धड्कन महसुस गर्छु। मलाई लाग्दै छ कि मेरो भित्र एउटा यस्तो मान्छे लुकेको छ जसलाई मैले वर्षौँदेखि कैद गरेर राखेको थिएँ। त्यो मान्छे अब बाहिर निस्कन खोज्दै छ। ऊ अलि डराएको छ, ऊ अलि कमजोर छ, तर ऊ जिउँदो छ। म त्यो मान्छेलाई अब स्वतन्त्र छोडिदिनेछु। म उसलाई गल्ती गर्न दिनेछु, म उसलाई सिक्न दिनेछु। किनकि पहिचान भनेको कुनै तयारी अवस्थाको वस्तु होइन, यो त दिनदिनै निर्माण गरिने एउटा प्रक्रिया हो।

मलाई अब तिम्रो सम्झना आउँदा म रुन्नँ। म मुस्कुराउँछु र भन्छु—"तिमीलाई धन्यवाद छ कि तिमी मेरो जीवनमा आयौ र तिमीलाई अझ धेरै धन्यवाद छ कि तिमी गयौ।" किनकि यदि तिमी नगएको भए, मैले आफूलाई कहिल्यै भेट्ने थिइनँ। म सधैँ तिम्रो पछाडि लुकेर बाँच्ने थिएँ। तिम्रो अनुपस्थितिले मलाई मेरो सामर्थ्यको परिचय गराएको छ। म एक्लै पनि बाँच्न सक्दो रहेछु। म एक्लै पनि हाँस्न सक्दो रहेछु। मलाई लाग्थ्यो तिमी बिना मेरो संसार समाप्त हुनेछ, तर संसार त अझै पनि उस्तै छ, केवल मेरो दृष्टिकोण बद्लिएको छ। म अब संसारलाई तिम्रो आँखाले होइन, आफ्नै आँखाले देख्न थालेको छु। र यो संसार कति विशाल र कति सुन्दर रहेछ! यहाँ कति धेरै सम्भावनाहरू छन्, कति धेरै रङहरू छन्। म अब यी सबै रङहरूलाई आफ्नै क्यानभासमा भर्न चाहन्छु।

पहिचानको यो खोजीमा मैले धेरै कुराहरू त्यागिसकेँ। मैले तिम्रो सम्झनाका ती पुराना लुगाहरू दान गरिदिएँ। मैले तिमीलाई मन पर्ने त्यो इत्तरको बास्ना अब लगाउन छोडिदिएँ। म अब आफ्नै नयाँ गन्ध खोज्दै छु। म अब एउटा यस्तो परिचय बनाउन चाहन्छु जुन कुनै सम्बन्धमा आधारित नहोस्। म एक कलाकार हुँ, म एक चिन्तक हुँ, म एक यात्री हुँ—म जे पनि हुन सक्छु। मेरो पहिचानको दायरा अब असीमित छ। म अब कुनै एउटा भूमिकामा बाँधिएर बस्न चाहन्नँ। म त एउटा बगिरहेको नदी हुन चाहन्छु, जसले आफ्नो बाटो आफैँ तय गर्छ र अन्ततः समुद्रमा मिसिन्छ। तर समुद्रमा मिसिएपछि पनि मेरो आफ्नो एउटा लहर, मेरो आफ्नो एउटा वेग त सधैँ रहनेछ।

ऐनाको त्यो मान्छे अब मलाई अलि-अलि चिनजानको जस्तो लाग्न थालेको छ। उसको आँखामा अब पहिले जस्तो शून्यता छैन, त्यहाँ अब एउटा नयाँ चमक छ। त्यो चमक आत्मविश्वासको चमक हो। त्यो चमक आत्म-ज्ञानको चमक हो। मैले आफूलाई भेट्टाउनका लागि तिमीलाई गुमाउनु परेको रहेछ। यो सौदा अलि महँगो त भयो, तर यो आवश्यक थियो। म अब कसैको पूरक होइन, म आफैँमा एउटा पूर्ण व्यक्ति हुँ। मलाई अब कसैले 'पूर्ण' बनाउनु पर्दैन। म अधुरो भए पनि आफ्नै तरिकाले पूर्ण छु। मेरो पहिचान अब कसैको माया वा घृणामा निर्भर छैन। मेरो पहिचान त मेरो आफ्नो अस्तित्वको उत्सवमा छ।

म अब यो कोठाबाट बाहिर निस्कन्छु। बाहिर घाम चर्किएको छ, चराहरू चिरबिराइरहेका छन्। म यो प्रकृतिसँग जोडिन चाहन्छु। म यो संसारसँग संवाद गर्न चाहन्छु। तर यसपटक म कसैको प्रतिनिधि भएर होइन, म स्वयं भएर जानेछु। म आफ्नो नाम जोडले चिच्याएर भन्न चाहन्छु कि "म यहाँ छु!" म अस्तित्वमा छु र मेरो आफ्नो एउटा स्थान छ। यो पहिचान नै मेरो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। यसलाई अब म कसैका लागि पनि गुमाउने छैन। म आफैँलाई प्रेम गर्न सिक्नेछु। म आफैँलाई सम्मान गर्न सिक्नेछु। र एकदिन, म एउटा यस्तो मान्छे बन्नेछु जसलाई देखेर तिमीले पनि भन्नेछौ—"मैले चिनेको मान्छे त यो होइन रहेछ, यो त कोही अर्कै महान् व्यक्ति हो।"

हो, म अब अर्कै हुँ। म नयाँ हुँ। म स्वतन्त्र हुँ। म अब आफ्नै पहिचानको मालिक हुँ।