स्मृति: समयको भग्नावशेषमा हराएको एउटा पदचाप

 

म अहिले जहाँ उभिएको छु, यहाँ न त कुनै रङ छ, न त कुनै सुगन्ध। यहाँ त केवल एउटा धमिलो प्रकाश छ, जसले मलाई बारम्बार पछाडि फर्कन विवश बनाइरहेको छ। मान्छेहरू भन्छन् जीवन अगाडि बढ्नुको नाम हो, तर मलाई लाग्छ मेरो आधाभन्दा बढी अस्तित्व त त्यहीँ पछाडि कतै छुटिसकेको छ। यो 'स्मृति' कति बलियो चिज रहेछ! यसले मलाई आजको यो कोलाहलपूर्ण संसारबाट उठाएर एकै छिनमा गाउँको त्यो पुरानो ढिकी-जाँतोको आवाजसम्म पुर्‍याइदिन्छ। म आँखा चिम्लन्छु र मलाई लाग्छ म अझै पनि त्यही १० वर्षको बालक हुँ, जसको एक मात्र चिन्ता भनेको स्कुलबाट फर्केर कुन चौरमा गुच्चा खेल्न जाने भन्ने हुन्थ्यो। स्मृतिको एउटा जादुमय गुण हुँदो रहेछ—यसले पीडालाई पनि बिस्तारै एउटा मीठो उदासीमा बदलिदिन्छ। आज मलाई ती दिनहरूको अभाव खड्किरहेको छ, जुन दिनहरू भोगिरहँदा मलाई त्यसको मूल्य नै थाहा थिएन।

मैले आफ्नो स्मृतिको दराज खोलेर हेर्दा सबैभन्दा पहिले आमाको त्यो च्यातिएको पछ्यौरीको बास्ना आउँछ। त्यो बास्नामा एउटा यस्तो सुरक्षा थियो, जुन आज यो सहरका महँगा पर्फ्युमहरूमा कतै भेटिँदैन। म सम्झन्छु ती बर्खाका रातहरू, जब छानाबाट पानी चुहिन्थ्यो र हामी सबैजना एउटै ओछ्यानमा गुटुमुटु भएर सुत्थ्यौँ। त्यतिबेला लाग्थ्यो कि यो भन्दा ठूलो दुःख संसारमा केही छैन, तर आज त्यही दुःखको स्मृति मेरो लागि सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भएको छ। किनकि त्यहाँ 'हामी' थियौँ। आज मसँग पक्की घर छ, पानी चुहिँदैन, तर त्यो ओछ्यानको न्यानोपन कता हरायो कता! स्मृतिले हामीलाई कति धेरै गिज्याउँछ है? यसले हामीलाई ती कुराहरूको सम्झना गराउँछ जुन हामीले कहिल्यै फिर्ता पाउन सक्दैनौँ। म अचेल आफ्नै पुराना फोटोहरू हेर्दा अर्कै मान्छेलाई हेरिरहेको जस्तो महसुस गर्छु। त्यो हाँसो, त्यो उत्साह, त्यो निस्वार्थ आँखा—ती सबै समयको गर्भमा कतै बिलाइसकेका छन्।

स्मृति कहिलेकाहीँ एउटा नमिठो घाउ जस्तै भएर बल्झिन्छ। विशेष गरी ती मान्छेहरूको याद, जो अब यो संसारमा छैनन्। म बाको त्यो पुरानो घडी हेर्छु, जुन अहिले चल्न छोडिसकेको छ। तर त्यो घडीको टिक-टिकमा म बाको पदचाप सुन्न सक्छु। उहाँले मलाई डोर्‍याएर मेला भर्न लगेको, उहाँले मलाई गाली गरेको र उहाँले आफ्नो बिरामी शरीर लुकाएर मेरो लागि नयाँ लुगा किनिदिएको—यी सबै स्मृतिहरू अहिले मेरो आँखाको डिलमा आँसु बनेर बसेका छन्। हामीले मान्छेलाई त गुमाउँछौँ, तर उनीहरूका स्मृतिहरूले हामीलाई कहिल्यै छोड्दैनन्। यो स्मृति नै हो जसले हामीलाई मरेका मान्छेहरूसँग पनि जीवित सम्बन्ध राख्न सिकाउँछ। म अचेल बासँग सपनामा कुरा गर्छु, र बिउँझिँदा मलाई लाग्छ कि उहाँ अझै पनि यहीँ कतै मेरो छेउमा सुर्ती माडिरहनुभएको छ। यो भ्रम र स्मृतिको बीचको रेखा कति मसिनो छ, मलाई थाहा छैन।

मेरो युवावस्थाका ती प्रेमका स्मृतिहरू त झन् एउटा छुट्टै संसार जस्ता छन्। त्यो पहिलो प्रेम, त्यो लुकिछिपी गरिने भेटघाट, र त्यो एउटा चिठीका लागि हप्तौँसम्म गरिने प्रतीक्षा। आजको यो 'इन्स्ट्यान्ट' मेसेजको जमानामा त्यो प्रतीक्षाको मूल्य कसैले बुझ्न सक्दैन। त्यो स्मृतिमा एउटा यस्तो पवित्रता थियो, जुन आजको यो देखावटी संसारमा कतै छैन। मलाई अझै याद छ, तिमीले पहिलोपटक मेरो हात समात्दा मेरो मुटुको धड्कन कति छिटो चलेको थियो। आज तिमी अर्कैको घरजम गरेर बसिसक्यौ, सायद तिमीले मलाई बिर्सिसक्यौ होला। तर मेरो स्मृतिको एउटा सानो कुनामा तिमी अझै पनि त्यही १६ वर्षकी किशोरी हौ, जसले मेरो संसार नै बदलिदिएकी थियौ। स्मृतिले समयलाई कैद गर्न सक्छ, र मलाई लाग्छ मेरो प्रेम पनि त्यहीँ कैद भएको छ।

स्मृति केवल व्यक्तिगत मात्र हुँदैन, यो त सामूहिक पनि हुँदो रहेछ। हाम्रो देशले भोगेका ती युद्धका स्मृतिहरू, ती भूकम्पका त्रासदीहरू, र ती राजनीतिक उथलपुथलहरू। म सम्झन्छु ती दिनहरू जब हामी सडकमा निस्किन्थ्यौँ र नयाँ नेपालको सपना देख्थ्यौँ। ती स्मृतिहरूमा एउटा यस्तो जोस थियो कि हामीलाई लाग्थ्यो हामी संसार नै बदल्न सक्छौँ। तर आज ती सपनाहरू स्मृतिको धूलोमा पुरिएका छन्। हामी केवल एउटा थकित पुस्ता भएका छौँ, जो केवल अतीतका वीरगाथाहरू सुनाएर चित्त बुझाउँछ। म अचेल सहरका गल्लीहरूमा हिँड्दा पुराना घरहरू भत्किएर नयाँ कंक्रिटका महलहरू बनेको देख्छु। मलाई लाग्छ, यी महलहरूले सहरको स्मृति नै मेटिदिइरहेका छन्। हाम्रो पहिचान त ती पुराना इँटा र काठका बुट्टाहरूमा थियो, जुन अहिले कतै हराइरहेका छन्।

स्मृति एउटा यस्तो सजाय पनि हो, जसबाट हामी कहिल्यै भाग्न सक्दैनौँ। आफूले गरेका गल्तीहरू, आफूले बोलेका ती तीता शब्दहरू, र ती मान्छेहरू जसलाई हामीले नचाहेरै पनि चोट पुर्‍यायौँ—यी सबै स्मृतिका पानाहरूमा कालो मसीले लेखिएका छन्। म कहिलेकाहीँ मध्यरातमा बिउँझन्छु र ती गल्तीहरू सम्झेर पश्चात्तापको आगोमा जल्छु। म चाहन्छु कि मेरो दिमागमा एउटा यस्तो 'डिलेट' बटन होस् जसले ती नमिठा स्मृतिहरूलाई सधैँका लागि मेटाओस्। तर स्मृति त एउटा यस्तो दाग रहेछ, जसलाई जति पखाल्न खोज्यो, त्यति नै गाढा भएर आउँछ। यसले हामीलाई सधैँ याद दिलाउँछ कि हामी को थियौँ र हामीले के गर्‍यौँ। सायद यही स्मृति नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो, जसले हामीलाई भविष्यमा ती गल्तीहरू नदोहोर्‍याउन सचेत गराउँछ।

म अचेल एक्लै बस्न रुचाउँछु। भीडभाडमा जाँदा मलाई लाग्छ कि सबैले आफ्ना स्मृतिहरू लुकाएर नक्कली मुस्कानको नकाव लगाएका छन्। तर एकान्तमा, जब हामी आफैँसँग हुन्छौँ, तब स्मृतिका छालहरू आएर हामीलाई हिर्काउँछन्। मलाई लाग्छ मेरो जीवन त एउटा ठूलो अल्बम जस्तो भएको छ। म त्यसका पानाहरू पल्टाउँछु र हरेक फोटोसँग जोडिएको एउटा लामो कथा सम्झन्छु। कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ कि म वर्तमानमा बाँचिरहेकै छैन। म त केवल अतीतका टुक्राहरूलाई जोडेर एउटा काल्पनिक संसारमा रमाइरहेको छु। यो स्मृतिको मोह निकै भयानक हुँदो रहेछ। यसले हामीलाई वर्तमानका अवसरहरू देख्न दिँदैन र भविष्यको आशा पनि गर्न दिँदैन। हामी केवल "त्यो बेला कति राम्रो थियो" भन्दै बस्छौँ।

स्मृतिले नै हाम्रो परिचय बनाउँछ। यदि आज मेरो सबै स्मृति मेटियो भने म को हुँ? मेरो नाम के हो? मेरो घर कहाँ हो? मलाई कसले माया गर्छ? यी सबै प्रश्नहरू निरुत्तर हुनेछन्। हामी केवल मासु र हड्डीको लोप्पा मात्र हुनेछौँ। त्यसैले त, स्मृति पीडादायी भए पनि यो आवश्यक छ। यसले हामीलाई एउटा इतिहास दिन्छ, एउटा जरा दिन्छ। म आफ्नो गाउँ फर्किँदा त्यहाँका ढुङ्गा-माटोमा पनि आफ्ना स्मृतिहरू देख्छु। त्यो स्कुल जाने बाटो, त्यो चौतारी, त्यो वनकालीको थान—यी सबैले मसँग कुरा गर्छन्। उनीहरू भन्छन्, "तिमी जहाँ गए पनि, तिम्रो साँचो अस्तित्व यहीँ हाम्रो स्मृतिमा सुरक्षित छ।"

अहिले म यो लेखिरहँदा बाहिर साँझ पर्दै छ। अँध्यारोले बिस्तारै संसारलाई छोप्दै छ, तर मेरो भित्र भने स्मृतिका अनगिन्ती दियोहरू बलिरहेका छन्। मलाई थाहा छ, भोलि फेरि घाम झुल्किनेछ र नयाँ स्मृतिहरू बन्नेछन्। तर मेरा लागि त ती पुराना स्मृतिहरूको ओत नै सबैभन्दा सुरक्षित ठाउँ हो। म त्यहीँ बस्छु, त्यहीँ हाँस्छु, र त्यहीँ रुन्छु। स्मृति एउटा यस्तो यात्रा हो जहाँ न त कुनै टिकट चाहिन्छ, न त कुनै गन्तव्य नै। यो त केवल एउटा निरन्तरको प्रवाह हो, जसले मलाई मेरो अस्तित्वको बोध गराइरहन्छ। म थाकेको बेला स्मृतिको काखमा सुत्छु, र जब मलाई साहस चाहिन्छ, म स्मृतिको पखेटा लगाएर उड्छु।

अन्त्यमा, स्मृति नै त्यो अमृत हो जसले मरेका मान्छे र बितेका समयलाई हाम्रो हृदयमा सधैँका लागि अमर बनाइदिन्छ। म अब यो स्मृतिको सागरमा अझै गहिरो डुबुल्की मार्न तयार छु। किनकि मलाई थाहा छ, म जति गहिरो जान्छु, त्यति नै धेरै मैले आफैँलाई भेट्नेछु। मेरो जीवन त केवल स्मृतिको एउटा लामो माला हो, र म त्यसको हरेक दानालाई जतनले सुम्सुम्याउँदै आफ्नो यात्रा जारी राख्नेछु। जबसम्म ममा स्मृति बाँकी छ, तबसम्म म बाँचेको छु। र जुन दिन मेरो स्मृति मेटिनेछ, सम्झनुहोस् कि मेरो यो जुनीको कथा पनि त्यहीँ सकियो।

स्मृति, तिमीलाई धन्यवाद छ, मलाई म भएको आभास दिलाएकोमा।