चियाको चिनी

 

'चियाको चिनी' सुन्दा जति साधारण लाग्छ, यसको सामाजिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक प्रभाव भने उत्तिकै गहिरो र जटिल छ। नेपाली समाजमा चिया केवल एउटा पेय पदार्थ मात्र होइन, यो त आतिथ्य, मित्रता र दिनचर्याको एउटा अभिन्न अङ्ग हो। अनि चियाको त्यो तिर्सना मेटाउने मुख्य तत्व भनेकै चिनी हो। चियामा चिनीको मात्राले मानिसको स्वभाव, स्वास्थ्य र उसको आर्थिक हैसियतसम्मको एउटा मौन कथा भनिरहेको हुन्छ। बिहानको झुल्के घामसँगै ओछ्यानमै आउने 'बेड-टी' देखि दिनभरिको थकान मेट्न पिइने चियासम्म, चिनीको त्यो गुलियोपनले मानिसको मुड र ऊर्जालाई निर्धारण गरिरहेको हुन्छ। धेरैका लागि चियामा चिनी नहुनु भनेको जीवनमा उत्साह नहुनु जस्तै हो, जहाँ चियाको तीतोपनलाई सन्तुलनमा राख्न चिनीको उपस्थिति अनिवार्य मानिन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने, चियामा चिनी हालेर पिउने चलनले एउटा लामो विकासक्रम पार गरेको छ। सुरुका दिनहरूमा चिनी एउटा विलासिताको वस्तु थियो। गाउँघरमा पाहुना आउँदा चियामा अलिकति बढी चिनी हाल्नुलाई ठूलो सम्मान र सम्पन्नताको प्रतीक मानिन्थ्यो। "चिया त कस्तो मीठो, चिनी टन्न हालेको" भन्ने प्रतिक्रियाले नै गृहिणीको प्रशंसा र घरको आर्थिक अवस्था झल्काउँथ्यो। तर आज समय बदलिएको छ। अहिले चिनीको मात्राले मानिसको स्वास्थ्यप्रतिको सचेतनालाई देखाउँछ। जो मानिस चियामा चिनी हाल्दैन, उसलाई आधुनिक, स्वास्थ्यप्रति सजग वा मधुमेहको रोगीका रूपमा हेरिने गरिन्छ। यसरी चियाको कपभित्रको चिनीले समयको फेरबदल र मानवीय चेतनाको स्तरलाई पनि प्रतिबिम्बित गरिरहेको हुन्छ।

चिया र चिनीको सम्बन्ध एउटा अनौठो विरोधाभासपूर्ण प्रेम जस्तो छ। चियाका पारखीहरू भन्छन् कि चियाको असली स्वाद त यसको तीतोपन र बासनामै हुन्छ, तर बहुसंख्यक मानिसहरू त्यो तीतोपनलाई छोप्न चिनीको सहारा लिन्छन्। यो ठ्याक्कै हाम्रो जीवन जस्तै छ। जीवनका तीता सत्यहरूलाई स्वीकार गर्न गाह्रो हुने हुनाले हामी अक्सर झुठो आशा वा क्षणिक खुसीको 'चिनी' मिसाएर त्यसलाई पिउने योग्य बनाउँछौँ। चियामा चिनी धेरै भयो भने यसले चियाको मौलिक स्वादलाई मार्छ, र कम भयो भने यसले सन्तुष्टि दिँदैन। जीवनमा पनि सन्तुलनको महत्त्व त्यति नै छ। चिया पकाउँदा चिनी कहिले हाल्ने भन्ने कुरामा पनि मानिसका आफ्नै दर्शनहरू छन्। कसैले दूध र चियापत्ती उम्लिँदै गर्दा चिनी हाल्छन् ताकि त्यो राम्ररी घुलियोस्, भने कसैले कपमा चिया खन्याएपछि मात्र आफ्नो स्वाद अनुसार चिनी मिसाउँछन्। यो प्रक्रियाले मानिसको धैर्यता र नियन्त्रणको चाहनालाई दर्शाउँछ।

नेपाली समाजमा चिया पसलहरू 'गफ गर्ने थलो' हुन्। त्यहाँ चिनीको चर्चा अक्सर राजनीति र समाजसँग जोडिन्छ। चिनीको भाउ बढ्दा चियाको गिलासको मूल्य बढ्छ, र त्यसैको वरिपरि सरकारको आलोचना सुरु हुन्छ। चियाको चिनी केवल स्वादको कुरा मात्र रहेन, यो त बजारको अर्थतन्त्र र भान्साको बजेटसँग पनि जोडिएको छ। चाडपर्वका बेला बजारमा चिनीको अभाव हुनु र चिया पसलमा "चिनी कम छ है साहुजी" भन्नु पर्ने अवस्थाले आम नागरिकको सास्तीलाई बोल्छ। चियाको त्यो एक चम्चा चिनीले एउटा सर्वसाधारणको दैनिक खर्चमा कति प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा मध्यमवर्गीय परिवारलाई मात्र थाहा हुन्छ। त्यसैले, चियाको चिनीको मात्रा घटबढ हुनु भनेको समाजको आर्थिक स्थिरतामा हलचल आउनु जस्तै हो।

चिनीको बढ्दो प्रयोगले निम्त्याएको स्वास्थ्य चुनौती अर्को गम्भीर पाटो हो। आजकल 'फिक्का चिया' वा 'सुगर-फ्री' चियाको माग बढ्दै गएको छ। यो परिवर्तनले के देखाउँछ भने मानिसहरू अब स्वादभन्दा बढी स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। तर पनि, चिया पसलमा गएर "चिनी टन्न हालेको कडा चिया" माग्नेहरूको संख्या अझै कम छैन। उनीहरूका लागि चियाको त्यो गुलियोपनले दिनभरिको तनावबाट मुक्ति दिन्छ। चिनीले मस्तिष्कमा दिने त्यो क्षणिक डोपामाइन रिलिज (खुसीको लहर) ले मानिसलाई लती बनाउँछ। त्यसैले त, चियाको तलतल लागेको मान्छेलाई जबसम्म चिनीसहितको तातो चिया मिल्दैन, तबसम्म उसको शरीरले काम गर्ने उर्जा पाउँदैन। यो एक प्रकारको अदृश्य दासता हो, जहाँ एउटा सानो सेतो दानाले मानिसको मुड नियन्त्रण गरिरहेको हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा हेर्दा, चियामा चिनी हाल्नु भनेको सम्बन्धहरूमा मिठास खोज्नु जस्तै हो। जब हामी कसैलाई चियाका लागि निम्तो दिन्छौँ, हामी वास्तवमा उनीहरूसँग समय बिताउन र सम्बन्धलाई अझ 'गुलियो' बनाउन चाहन्छौँ। "चियामा चिनी कति हाल्ने?" भन्ने प्रश्नले नै अर्को व्यक्तिको प्राथमिकता र रुचिलाई सम्मान गर्ने संस्कार देखाउँछ। कसैको घरमा जाँदा चियामा ठिक्क चिनी हुनुले आतिथ्यको सन्तुष्टि दिन्छ। कहिलेकाहीँ चियामा चिनी नभएर नुन हालिएका वा चिनी हाल्न बिर्सिएका घटनाहरूले परिवारमा हाँसो र ठट्टाको वातावरण सिर्जना गर्छन्। यसरी चियाको चिनीले हाम्रा साना-साना पारिवारिक पलहरूलाई पनि रमाइलो बनाइरहेको हुन्छ।

तर चिनीको यो कथा जति गुलियो छ, यसको उत्पादन र व्यापारको पाटो उत्तिकै तीतो पनि हुन सक्छ। उखु खेती गर्ने किसानहरूले आफ्नो पसिना बगाएर उब्जाएको उखुबाट चिनी बन्छ, तर तिनै किसानहरूले समयमा भुक्तानी नपाएर आन्दोलन गर्नुपर्ने विडम्बना हाम्रो देशमा छ। हामीले चियामा घोल्ने हरेक चम्चा चिनीमा ती किसानहरूको संघर्ष र आँसु कतै न कतै मिसिएको हुन्छ। हामीले स्वादको आनन्द लिइरहँदा त्यो उत्पादन प्रक्रियामा संलग्न मानिसहरूको श्रमको मूल्य कति छ भन्ने कुरा विरलै सोच्छौँ। त्यसैले चियाको चिनीले हामीलाई सामाजिक न्याय र श्रमको सम्मानबारे पनि सोच्न बाध्य बनाउँछ।

साहित्य र कलामा पनि चियाको चिनीलाई विभिन्न विम्बका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। कविहरूले जीवनको सारलाई 'चियाको चिनी' सँग तुलना गर्छन्— जो आफू पग्लिएर अरूलाई मिठास दिन्छ। धेरै कथा र कविताहरूमा चियाको कपबाट निस्कने बाफ र चिनीको घोललाई प्रेम, विरह र प्रतीक्षाको प्रतीक मानिएको छ। एउटा कप चियामा चिनी घोल्दै गर्दा मानिसले आफ्ना अतृप्त इच्छाहरूका बारेमा सोचिरहेको हुन्छ। धुवाँ उडिरहेको चियाको कपमा चिनीका दानाहरू हराए जस्तै हाम्रा सपनाहरू पनि समयको प्रवाहमा कतै हराउँछन् कि भन्ने डर मानिसमा हुन्छ।

आजको डिजिटल युगमा पनि चियाको चिनीको महत्त्व घटेको छैन। अफिसका मिटिङहरू हुन् वा साथीभाइको जमघट, चिया र चिनी बिनाको संवाद अपुरो लाग्छ। 'टी-ब्रेक' को समयमा चिनीले दिने त्यो ग्लुकोजको झड्काले कर्मचारीहरूको उत्पादकत्व बढाउने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, 'ग्रीन टी' र 'हर्बल टी' को फेसनले चिनीलाई बिस्तारै विस्थापित गर्न खोजिरहेको छ, तर दूध-चियामा पाइने त्यो परम्परागत चिनीको मिठासलाई कुनै पनि कृत्रिम गुलियो (Artificial Sweetener) ले प्रतिस्थापन गर्न सकेको छैन। यो एउटा यस्तो स्वाद हो जुन हाम्रो जिब्रोमा मात्र होइन, हाम्रो स्मृतिमा पनि गहिरो गरी बसेको छ।

अन्त्यमा, चियाको चिनी एउटा सानो कुरा लागे पनि यसले हाम्रो जीवनका धेरै पक्षलाई समेटेको छ। यसले हामीलाई सन्तुलन सिकाउँछ, यसले हामीलाई सम्बन्धको मिठास सम्झाउँछ, र यसले हामीलाई सामाजिक-आर्थिक यथार्थसँग साक्षात्कार गराउँछ। धेरै चिनीले स्वास्थ्य बिगार्छ, तर थोरै चिनीले स्वाद बिगार्छ—जिन्दगीको मर्म पनि यही नै हो। हामीले आफ्नो जीवनको 'चिया' मा कति 'चिनी' हाल्ने भन्ने कुरा आफ्नै हातमा छ। हामीले यसलाई सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्यौँ भने यसले हाम्रो जीवनलाई उज्यालो र आनन्दमय बनाउँछ। चियाको प्रत्येक सुरुप्कासँगै पग्लिने चिनीका दानाहरूले हामीलाई यो सन्देश दिइरहन्छन् कि अस्तित्वको सार्थकता अरूलाई खुसी दिनु र आफू समाजमा घुलमिल हुनुमा नै छ। त्यसैले, चियाको चिनी केवल एउटा भान्साको सामग्री मात्र होइन, यो त मानवीय संवेदना र जीवन दर्शनको एउटा मीठो अध्याय हो।