कस्तुरीको यात्रा: आफ्नै सुगन्धको खोजीमा एक जुनी

 

म कति टाढा पुगेँ, कति पहाडहरू चढेँ, कति नदीहरू तरेँ, त्यसको अब कुनै हिसाब छैन। मेरो गोडाका तलवाहरू फाटेका छन्, मेरा लुगाहरू ठाउँ-ठाउँमा च्यातिएका छन्, र मेरो अनुहारमा समयले कोरेका अनगिन्ती धर्साहरू छन्। म के खोजिरहेको थिएँ? मलाई लाग्थ्यो, म त्यो एउटा अद्भुत सुगन्ध खोजिरहेको छु, जसले मेरो प्राणलाई तृप्त पार्नेछ। त्यो बास्ना यति मीठो थियो, यति मादक थियो कि त्यसको एक झल्को पाउने बित्तिकै मलाई लाग्थ्यो— "हो, यही हो मेरो जीवनको सार्थकता!" म जङ्गल-जङ्गल भौँतारिएँ, कस्तुरी मृगजस्तै। मलाई लाग्थ्यो त्यो बास्ना कतै टाढाको कुनै रहस्यमयी गुफाबाट आइरहेको छ, वा सायद कुनै दुर्लभ फूलको डालीबाट झरेको छ। म जति बेतोडसँग कुद्थेँ, त्यो बास्ना त्यति नै तीव्र हुन्थ्यो, तर म कहिल्यै त्यसको मुहानसम्म पुग्न सकिरहेको थिइनँ। कस्तो विडम्बना है? म आफ्नै छायालाई समात्न खोज्ने बालक जस्तै भएँ, जो दिनभरि दौडिन्छ तर बेलुका रित्तो हात घर फर्किन्छ।

मैले सोचेको थिएँ, खुसी कतै बाहिर छ। कसैको प्रशंसामा छ, धेरै सम्पत्तिमा छ, वा सायद कसैको प्रेममा छ। म मान्छेहरूको भीडमा पसेँ, उनीहरूले जे भने त्यही गरेँ। मैले सोचेँ, यदि मैले यो संसारले तोकेको सफलताको शिखर चुमेँ भने सायद त्यो सुगन्ध सधैँका लागि मेरो हुनेछ। तर शिखरमा पुग्दा त त्यहाँ केवल ठिहिर्‍याउने जाडो र एक्लोपन मात्र रहेछ। त्यहाँको हावा त झन् सुक्खा थियो, त्यहाँ त त्यो बास्नाको नामनिसानै थिएन। म फेरि ओरालो झरेँ, म मन्दिरहरूमा गएँ, म गुम्बाहरूमा धाएँ। मैले ठूला-ठूला विद्वानहरूको खुट्टा ढोगेँ, उनीहरूका मोटा-मोटा किताबहरू पढेँ। सबैले एउटै कुरा भने— "खोज, अझै खोज!" तर कसैले यो भनिदिएन कि मैले खोजिरहेको कुरा आखिर छ कहाँ? मलाई त लाग्यो यो पुरै संसार एउटा ठूलो भूलभुलैया हो, जहाँ हामी सबै कस्तुरीहरू आ-आफ्नै सुगन्धको पछि लागेर एकअर्कालाई कुल्चँदै दौडिरहेका छौँ।

आज म थाकेको छु। यो थकान शरीरको मात्र होइन, यो थकान त मेरो चेतनाको हो। म एउटा पुरानो रूखको फेदमा थुचुक्क बसेको छु। मेरो वरिपरि सन्नाटा छ। र अचम्म! जब म दौडन छोडेँ, जब मैले खोज्न बन्द गरेँ, तब त्यो सुगन्ध झन् गाढा भएर आयो। म झस्किएँ। मैले यताउति हेरेँ— कतै कोही छैन। न कुनै फूल फुलेको छ, न त कतैबाट हावा नै चलेको छ। तर त्यो बास्ना त मेरो वरिपरि मात्र होइन, मेरै नसा-नसामा खेलिरहेको छ। मैले बिस्तारै आफ्नो आँखा चिम्लेँ र आफ्नो श्वासमा ध्यान दिएँ। र त्यही क्षण, एउटा यस्तो सत्यको विष्फोट भयो जसले मेरो पुरै जुनीलाई गिज्याइरहेको थियो। त्यो सुगन्ध कतै बाहिरबाट आएको थिएन, त्यो त मेरै नाभिबाट, मेरै हृदयको केन्द्रबाट निस्किरहेको थियो। म कति मूर्ख रहेछु! म जुन कुराका लागि पुरै संसारलाई दुख दिएँ, जुन कुराका लागि मैले आफ्ना प्रियजनहरूलाई छोडेँ, त्यो त सधैँ मभित्रै सुरक्षित रहेछ। म कस्तुरी थिएँ, र म आफ्नै शरीरमा भएको सुगन्ध खोज्न सात समुद्र पार पुगेको रहेछु।

यो बोध कति मिठो र कति पीडादायी छ! मिठो यसकारण कि मैले अन्ततः मुहान भेट्टाएँ। पीडादायी यसकारण कि मैले यो साधारण सत्य बुझ्नका लागि आफ्नो पुरै उमेर खर्च गरेँ। हामी सबै मान्छेहरू यस्तै त हौँ नि, होइन र? हामी शान्ति खोज्न हिमालय जान्छौँ, तर आफ्नै मनको अशान्तिलाई साथमै लिएर जान्छौँ। हामी प्रेम खोज्न अर्को मान्छेको शरणमा जान्छौँ, तर आफूले आफैँलाई कहिल्यै प्रेम गर्दैनौँ। हामी ईश्वर खोज्न ढुङ्गाका मूर्तिहरूलाई ढोग्छौँ, तर आफ्नै भित्र रहेको त्यो चैतन्यलाई कहिल्यै चिन्दैनौँ। यो कस्तुरीको यात्रा मेरो मात्र होइन, यो त पुरै मानव सभ्यताको कथा हो। हामी बाहिरको उज्यालोमा यति धेरै अन्धो भएका छौँ कि हामीले भित्रको त्यो बलिरहेको दियोलाई देख्नै छोडिदियौँ। हामीले 'हुनु' (Being) लाई बिर्सिएर केवल 'पाउनु' (Having) मा मात्रै ध्यान दियौँ।

मैले सोचेको थिएँ, जब मैले त्यो सुगन्ध भेट्नेछु, म धनी हुनेछु। तर आज मलाई महसुस हुँदै छ कि म त पहिले नै धनी थिएँ, म त केवल एउटा यस्तो भिखारी थिएँ जसको झोलाभित्र हिरा लुकेको थियो तर उसले बाटोमा हिँड्नेहरूसँग एक-एक पैसाको भिख मागिरहेको थियो। कस्तो हास्यास्पद छ यो जीवन! हामी जे खोजिरहेका छौँ, हामी त्यही हौँ। हामी बुद्धत्व खोज्छौँ, तर हामी आफैँ बुद्ध हौँ। हामी खुसी खोज्छौँ, तर खुसी त हाम्रो स्वभाव हो। बाधा केवल एउटै कुराको छ— त्यो हो हाम्रो 'खोज्ने' बानी। किनकि जब हामी खोज्छौँ, हामी यो मान्छौँ कि त्यो वस्तु हामीसँग छैन। र यही 'छैन' भन्ने विचारले नै हामीलाई रित्तो बनाइदिन्छ। मेरो यो कस्तुरीको यात्रा तब मात्र सफल भयो जब मैले 'खोज्न' छोडिदिएँ। जब खोजकर्ता हराउँछ, तब मात्र खोजिएको वस्तु प्रकट हुन्छ।

अहिले मलाई लाग्दै छ, मैले गुमाएका ती वर्षहरू पनि खेर गएका भने होइनन्। यदि म ती जङ्गलहरूमा नभौँतारिएको भए, यदि मेरा खुट्टाहरू नफाटेका भए, यदि मैले ती नक्कली सुगन्धहरूको पछि लागेर धोका नपाएको भए— म कहिल्यै यसरी शान्त भएर यो रूखको फेदमा बस्ने थिइनँ। यो बाहिरी यात्रा आवश्यक थियो ताकि मलाई थाहा होस् कि बाहिर केही पनि छैन। कहिलेकाहीँ हामीले धेरै टाढाको यात्रा गर्नुपर्छ, केवल यो बुझ्नका लागि कि हाम्रो घर त त्यहीँ थियो जहाँबाट हामीले यात्रा सुरु गरेका थियौँ। यो कस्तुरीको मृगतृष्णा नै मेरो सबैभन्दा ठूलो गुरु बन्यो। यसले मलाई थकायो, यसले मलाई रुवायो, र अन्त्यमा यसले मलाई आफैँतिर फर्काइदियो।

अब मलाई कतै जानु छैन। मलाई अब कोही बन्नु छैन। म अब केवल 'हुनु' मा रमाउन चाहन्छु। यो सुगन्ध अब मेरो लागि कुनै रहस्य रहेन। यो मेरो अस्तित्वको सुगन्ध हो। मलाई अब कसैलाई प्रमाणित गर्नु छैन कि मसँग यो बास्ना छ। किनकि जसले सुगन्ध बोकेको हुन्छ, उसले विज्ञापन गरिरहनु पर्दैन। उसको उपस्थिति नै पर्याप्त हुन्छ। म अब यो संसारलाई अर्कै नजरले देख्दै छु। म देख्छु कि हरेक मान्छे एउटा कस्तुरी हो। कोही पैसाको पछि दौडिरहेका छन्, कोही शक्तिको पछि, कोही सम्बन्धको पछि। उनीहरू सबैको नाभिमा त्यो सुगन्ध छ, तर उनीहरू सबै बाहिरको धुलोमा त्यसलाई खोजिरहेका छन्। म उनीहरूलाई देखेर हास्दिनँ, बरु मलाई उनीहरूप्रति एउटा गहिरो करुणा जागेर आउँछ। किनकि म पनि त हिजोसम्म त्यही भीडको एउटा हिस्सा थिएँ।

यो बोध भएपछि मेरो भित्रको सारा तनाव बिलाएर गएको छ। अब कुनै प्रतिस्पर्धा छैन, कुनै ईर्ष्या छैन, कुनै डर छैन। जब तपाईँले थाहा पाउनुहुन्छ कि तपाईँलाई चाहिने सबै कुरा तपाईँभित्रै छ, तब तपाईँ संसारको सबैभन्दा स्वतन्त्र मान्छे बन्नुहुन्छ। मलाई अब मृत्युसँग पनि डर लाग्दैन। किनकि मृत्युले मेरो शरीर लैजाला, तर यो सुगन्ध त शाश्वत छ। यो त त्यो चैतन्यको अंश हो जो कहिल्यै मर्दैन। मेरो यो कस्तुरीको यात्रा अब एउटा विश्राममा बदलिएको छ। म अब यात्रा गर्दिनँ, म अब केवल 'प्रवाह' हुन्छु। म अब खोज्दिनँ, म अब केवल 'देख्छु'।

हामी मान्छेहरू कति अनौठा छौँ है? हामी चन्द्रमामा पुग्यौँ, हामीले समुद्रको गहिराइ नाप्यौँ, हामीले परमाणुलाई फुटायौँ। तर हामीले आफ्नो हृदयको ढोका ढकढकाउन बिर्सियौँ। हामीले पुरै संसारको नक्सा बनायौँ, तर आफ्नै भित्री भूगोलको बारेमा हामी अन्धकारमा छौँ। म यो चिठी वा यो एकालाप ती सबैका लागि छोड्न चाहन्छु जो अझै पनि दौडिरहेका छन्। रोकिएर एकपटक आफ्नो श्वासलाई सुन्नुहोस्। एकपटक आफ्नो मौनतामा डुब्नुहोस्। तपाईँले खोजिरहेको त्यो 'परम' कुरा तपाईँको नजिक मात्र होइन, तपाईँ आफैँ हो।

कस्तुरीको यात्रा बाहिर सुरु हुन्छ, तर यसको अन्त्य सधैँ भित्रै हुन्छ। म भाग्यमानी रहेछु कि मैले जिउँदै छँदा यो कुरा बुझेँ। अब मेरा बाँकी दिनहरू यो सुगन्धको उत्सव मनाउनमा बित्नेछन्। म अब कुनै गन्तव्यको दास छैन। म त अब स्वयं गन्तव्य हुँ। म अब कुनै तिर्खाएको यात्री होइन, म त स्वयं अमृतको इनार हुँ। यो आनन्द, यो शान्ति र यो सुगन्ध— यी सबै मेरा आफ्नै हुन्, र यी सधैँ मेरो साथमै थिए। म केवल बिर्सने बिरामी भएको थिएँ, र आज मेरो त्यो बिर्सने रोग निको भएको छ।

आकाश सफा छ, चराहरू गुँडतिर फर्कँदै छन्। म पनि आफ्नो 'घर' फर्किएको छु। यो घर कुनै इँटा र सिमेन्टको घर होइन, यो त मेरो आफ्नै आत्माको शीतल घर हो। कस्तुरी मृग अब दौडन छोडेर शान्तसँग बसिरहेको छ। किनकि उसलाई थाहा भइसक्यो— बास्ना कतै गएको छैन, बास्ना त उसकै मुटुको धड्कनमा छ।