आफ्नै आकाश: स्वतन्त्रता र अस्तित्वको एउटा अनन्त यात्रा

 

कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ, यो धर्तीमा पाइला टेक्नु र यो आकाशतिर हेर्नु दुईवटा बिल्कुलै फरक कुरा हुन्। धर्तीले हामीलाई सीमा दिन्छ, यसले हामीलाई 'यहाँ बस', 'यसो गर', र 'यसरी बाँच' भन्छ। तर यो आकाश? यो त अनन्त छ, यसको कुनै किनारा छैन, यसको कुनै मालिक छैन। म सानो छँदा झ्यालबाट बाहिर हेर्दै सोच्थेँ— के यो आकाश सबैका लागि एउटै हो? कि हरेक मान्छेको आफ्नै एउटा सानो आकाश हुन्छ, जहाँ उसले आफ्ना रहरका रङहरू भर्न सक्छ? आज वर्षौँपछि, यो भीडभाडपूर्ण सहरको एउटा कुनामा उभिएर म त्यही प्रश्नको उत्तर खोजिरहेको छु। मलाई कसैको जुठो वा सापटी लिएको आकाश चाहिएको छैन, मलाई त आफ्नै एउटा सानो टुक्रा आकाश चाहिएको छ, जहाँ म आफ्नै पखेटाले उड्न सकूँ र आफ्नै श्वासले बाँच्न सकूँ।

हुन त मलाई सानैदेखि अरूको इसारामा नाच्न सिकाइयो। "यसो गरे समाजले के भन्ला?", "त्यो बाटो नहिँड, त्यहाँ खतरा छ", "तिमीले त केवल अरूले बनाएको बाटो पछ्याउने हो"— यी र यस्तै वाक्यहरू मेरो कानमा गुन्जिरहन्थे। मलाई लाग्थ्यो, मेरो जीवन एउटा पूर्व-लिखित नाटक हो, जहाँ म केवल एउटा पात्र मात्र हुँ, लेखक त अरू नै कोही छ। तर बिस्तारै मेरो भित्र एउटा विद्रोहको बिउ पलाउन थाल्यो। के म केवल अरूको सपना पूरा गर्ने माध्यम मात्र हुँ? के मेरो आफ्नै कुनै इच्छा छैन? जब मैले पहिलोपटक आफ्नो निर्णय आफैँ गर्ने साहस गरेँ, तब मलाई महसुस भयो कि स्वतन्त्रता भनेको केवल साङ्लोबाट मुक्त हुनु मात्र होइन रहेछ, यो त आफ्नो जिम्मेवारी आफैँ लिनु पनि रहेछ। र त्यो जिम्मेवारी बोक्नु संसारको सबैभन्दा गह्रौँ तर सबैभन्दा सन्तोषजनक काम रहेछ।

धेरैले मलाई भने— "तिमी हराउनेछौ, यो संसार धेरै ठूलो छ, तिमी एक्लै कतिन्जेल टिक्छौ?" उनीहरूको कुरा सुन्दा कहिलेकाहीँ त मलाई पनि डर लाग्थ्यो। तर मलाई लाग्छ, हराउनु पनि त एउटा खोजी नै हो नि। जबसम्म हामी हराउँदैनौँ, तबसम्म हामीले नयाँ बाटो कसरी फेला पार्छौँ र? म कतिपटक ठेस खाएर लडेँ, कतिपटक रित्तो पेट र रित्तो गोजी लिएर सडकमा भौँतारिएँ। त्यतिबेला मलाई लाग्थ्यो कि मेरो आकाश त बादलले ढाकिएको छ, अब कहिल्यै घाम लाग्ने छैन। तर प्रत्येकपटक लड्दा मैले एउटा नयाँ कुरा सिकेँ— मान्छे तबसम्म हार्दैन, जबसम्म उसले भित्रैबाट हार स्वीकार गर्दैन। मेरो सङ्घर्ष केवल रोटी र बासका लागि मात्र थिएन, मेरो सङ्घर्ष त आफ्नो पहिचानका लागि थियो। म यो भीडमा एउटा अनुहार मात्र भएर हराउन चाहन्नथेँ, म त एउटा यस्तो मान्छे बन्न चाहन्थेँ, जसको आफ्नै एउटा कथा होस्।

अहिले म यो उचाइमा उभिएर तल हेर्छु, जहाँ मान्छेहरू अझै पनि त्यही साँघुरो घेराभित्र रमाइरहेका छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरू सुरक्षित छन्, तर वास्तवमा उनीहरू त कैदमा छन्। उनीहरूलाई आफ्नै पखेटाको शक्ति थाहा छैन किनकि उनीहरूले कहिल्यै उड्ने चेष्टा नै गरेनन्। मलाई दया लाग्छ ती मान्छेहरूमाथि, जो अरूले तोकिदिएको भाग्यलाई नै सत्य मान्छन्। मेरो आकाश त मैले आफैँले कोरेको हुँ। यसमा कहिले आँधी आयो, कहिले बिजुली चम्कियो, तर ती सबै मेरो आफ्नै अनुभवका हिस्सा थिए। कसैले मलाई सोध्यो— "के तिमीलाई एक्लोपन महसुस हुँदैन?" मैले हाँसेर जवाफ दिएँ— "स्वतन्त्र हुनु र एक्लो हुनुमा आकाश-जमिनको फरक छ।" म स्वतन्त्र छु, त्यसैले म एक्लो छैन, म त आफैँसँग छु। र आफैँसँग हुनु भनेको संसारकै सबैभन्दा ठूलो साथ पाउनु हो।

यो संसारमा आफ्नो ठाउँ बनाउनु भनेको कसैको सिट खोस्नु होइन रहेछ। यो त आफ्नो भित्रको त्यो शक्तिलाई चिन्नु रहेछ, जसले भन्छ— "तिमी जे छौ, पर्याप्त छौ।" मैले कति समय अरूलाई खुसी पार्नमा खर्च गरेँ, कति समय अरूजस्तै देखिनका लागि अभिनय गरेँ। तर अन्तमा मैले बुझेँ कि म जे हुँ, त्यही नै मेरो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। मेरो बोल्ने शैली, मेरो सोच्ने तरिका, मेरा कमजोरीहरू— यी सबै मिलेर म बनेको हुँ। जब मैले आफूलाई जस्तो छ त्यस्तै स्वीकार गरेँ, तब मात्र मैले साँचो अर्थमा 'आफ्नै आकाश' देख्न थालेँ। त्यो आकाशमा अरूको हस्तक्षेप छैन, त्यहाँ केवल मेरो पौरख र मेरो इमानदारीको घाम चम्किन्छ।

कहिलेकाहीँ म पुराना दिनहरू सम्झन्छु। त्यो सानो गाउँ, ती साँघुरा गल्लीहरू, र ती मान्छेहरूका कुरा। उनीहरू भन्थे— "छोराछोरी भनेको त घरको आँगनका बिरुवा हुन्, उनीहरूले त आँगनमै फूल फुलाउनुपर्छ।" तर उनीहरूले यो बिर्सिए कि बिरुवा सधैँ बिरुवा रहँदैन, ऊ त रूख बन्न चाहन्छ, र रूख बन्नका लागि उसलाई खुला आकाश चाहिन्छ। मैले आफ्नो जरा त त्यही माटोमा छोडेँ, तर मेरो हाँगाहरूले यो खुला आकाशलाई छुन खोजे। यसमा मेरो के दोष? के उड्न चाहनु पाप हो? के आफ्नो अस्तित्व खोज्नु विद्रोह हो? यदि हो भने, मलाई यो विद्रोह स्वीकार छ। किनकि यो विद्रोह कसैको विरुद्धमा होइन, यो त आफ्नै लाचारी र डरका विरुद्धमा हो।

आज म जहाँ छु, त्यहाँ पुग्नका लागि मैले धेरै कुरा गुमाएको छु। मैले साथ गुमाएँ, मैले सजिलो जीवन गुमाएँ, र कहिलेकाहीँ त मैले आफ्नै मान्छेहरूको विश्वास पनि गुमाएँ। तर मैले जे पाएँ, त्यो ती सबै गुमेका कुराहरूभन्दा धेरै बहुमूल्य छ। मैले 'आफू'लाई पाएँ। मैले त्यो आत्मसम्मान पाएँ, जुन कसैले दानमा दिएको होइन, बरु मैले आफ्नै पसिनाले कमाएको हुँ। मलाई अब कसैले "तिमीले यसो गर्नुपर्छ" भनेर अर्डर दिन सक्दैन। मलाई थाहा छ म कहाँ जाँदै छु, र मलाई यो पनि थाहा छ कि बाटोमा कति खाल्डाखुल्डी छन्। तर ती खाल्डाखुल्डीहरूले मलाई रोक्न सक्दैनन्, उनीहरूले त मलाई झन् बढी सतर्क र बलियो बनाउँछन्।

आकाशमा उडिरहेका चराहरूलाई हेर्दा मलाई उनीहरूको स्वतन्त्रताको ईर्ष्या लाग्दैन, बरु मलाई उनीहरूसँग एउटा सामिप्यता महसुस हुन्छ। हामी सबै आफ्नै आकाशका यात्री हौँ। कसैको आकाश सानो होला, कसैको ठूलो, तर महत्त्व आकारको होइन, महत्त्व त त्यो आकाशभित्रको उडानको हो। कति मान्छेहरू ठूलो आकाश मुनि भएर पनि कहिल्यै उड्न सक्दैनन्, किनकि उनीहरूको मनमा डरको जालो लागेको हुन्छ। तर जो मान्छे एकपटक डरलाई जितेर उड्छ, उसले फेरि कहिल्यै भुइँमा घिस्रिएर बाँच्न चाहँदैन। स्वतन्त्रताको स्वाद एकपटक चाखेपछि त्यसको नशा कहिल्यै ओर्लिँदैन।

अहिले साँझ पर्न लागेको छ। सहरका बत्तीहरू बल्न थालेका छन्। तर मेरो आकाशमा अझै पनि उज्यालो छ। यो उज्यालो बाहिरी सूर्यको होइन, यो त मेरो भित्रको आत्मविश्वासको हो। मलाई अब भविष्यको चिन्ता छैन, किनकि मैले वर्तमानलाई आफ्नो बनाउन सिकिसकेको छु। मान्छेहरू भन्छन्— "भाग्यमा जे छ, त्यही हुन्छ।" म भन्छु— "कर्मले जे कोरिन्छ, त्यही भाग्य हुन्छ।" मेरो भाग्य त मैले यी हातहरूले कोरेको छु, जहाँ सङ्घर्षका रेखाहरू त छन्, तर लाचारीको कुनै चिन्ह छैन। म यो संसारमा कसैको नक्कल गर्न आएको होइन, म त आफ्नो एउटा मौलिक छाप छोड्न आएको हुँ।

यो यात्रा सजिलो थिएन, र अझै पनि छैन। तर यात्राको मजा त त्यही अप्ठ्यारोमा छ नि। यदि सबै कुरा सजिलै पाइन्थ्यो भने त्यसको मूल्य के हुन्थ्यो र? मैले हरेक थोपा पसिना र हरेक थोपा आँसुको मूल्य बुझेको छु। त्यसैले त आज म यो खुला आकाशमुनि गर्वका साथ उभिन सकेको छु। मेरो पछाडि एउटा लामो इतिहास छ— हारको, जितको, दुखको र सुखको। तर मेरो अगाडि एउटा अनन्त सम्भावना छ। मलाई अब कसैको प्रमाणीकरण चाहिएको छैन। म आफैँमा पूर्ण छु। मेरो आफ्नै आकाश छ, मेरो आफ्नै उडान छ, र मेरो आफ्नै गन्तव्य छ।

अन्तमा, म यति मात्र भन्न चाहन्छु कि— यदि तिमी आफ्नो आकाश खोजिरहेका छौ भने, बाहिर होइन, आफ्नो भित्र हेर। तिमीभित्र एउटा यस्तो संसार छ, जुन कसैले देख्न सकेको छैन। त्यहाँ आफ्ना सपनाहरूलाई पखेटा देऊ, त्यहाँ आफ्ना रहरहरूलाई सास फेर्न देऊ। नडराऊ, किनकि तिमी लड्नु भनेको तिमी उठ्न तयार हुनु हो। यो संसार तिम्रो हो, यो आकाश तिम्रो हो। बस, तिमीले एउटा पाइला अगाडि सार्नु पर्छ। जब तिमीले आफ्नो डरलाई जितेर पहिलोपटक उड्ने साहस गर्छौ, तब तिमीले महसुस गर्नेछौ कि तिमीले खोजिरहेको त्यो 'आफ्नै आकाश' त सधैँ तिम्रो टाउको माथि नै थियो, बस तिमीले माथि हेर्ने आँट मात्र नगरेका हौ।

मैले आज आफ्नो आकाश भेटेको छु। र यो आकाशमा म सधैँ उडिरहनेछु— स्वतन्त्र, निडर र पूर्ण। यो मेरो कथा हो, यो मेरो अस्तित्व हो, र यो नै मेरो विजय हो।