जोर-बिजोर जिन्दगी

'जोर-बिजोर जिन्दगी' अर्थात् जोर र बिजोर संख्याहरूमा बाँडिएको हाम्रो जीवनको एउटा यस्तो यथार्थ हो, जसले मानिसको अस्तित्व, समयको गति र प्राप्तिका उतारचढावहरूलाई संकेत गर्छ। गणितीय हिसाबले त यो केवल दुईले भाग जाने र नजाने अंकहरूको वर्गीकरण मात्र हो, तर मानवीय संवेदनाको कसीमा जोख्ने हो भने यसले हाम्रो दैनिक संघर्ष, खुसी र पीडाको सन्तुलनलाई चित्रण गर्छ। हाम्रो समाजमा कहिलेकाहीँ सवारी साधन चलाउन जोर-बिजोर प्रणाली लागू गरिन्छ, ताकि भीडभाड कम होस् र व्यवस्थापन सहज बनोस्। तर, मानिसको भित्री जिन्दगी पनि एउटा यस्तै अदृश्य जोर-बिजोर नियममा चलिरहेको हुन्छ। कहिले सबै कुरा मिलेको जस्तो लाग्ने 'जोर' समय आउँछ भने कहिले जति प्रयास गर्दा पनि नमिल्ने र एक्लो महसुस हुने 'बिजोर' क्षणहरूले हामीलाई घेर्ने गर्छन्। यो जोर-बिजोरको लुकामारी नै वास्तवमा जीवनको असली सुन्दरता र चुनौती दुवै हो।

जीवनको प्रारम्भिक चरणदेखि नै हामी एउटा पूर्णताको खोजीमा हुन्छौँ। जोर हुनु भनेको जोडिनु हो, सँगै हुनु हो र पूर्ण हुनु हो। एउटा बच्चाका लागि आमा र बाबाको साथ जोर हो, उसको खेलौना र साथीहरूको समूह जोर हो। जब हामी हुर्कँदै जान्छौँ, हाम्रो अपेक्षाको दायरा पनि जोर संख्यामा खोज्न थाल्छौँ। प्रेममा परेको मान्छेले आफ्नो जोर साथी खोज्छ, सफलता खोज्नेले आफ्नो मिहिनेत र नतिजाको जोर मिलाउन खोज्छ। तर, प्रकृतिले सधैं हामीलाई जोर अवस्थामा मात्र राख्दैन। कहिलेकाहीँ हामीले सोचेको भन्दा ठीक उल्टो 'बिजोर' परिस्थिति सिर्जना हुन्छ। आफूले चाहेको मान्छे टाढिनु, सोचेको काम नबन्नु वा भीडमा हुँदाहुँदै पनि भित्रैबाट एक्लो महसुस हुनु जीवनको बिजोर पाटो हो। बिजोर हुनुको अर्थ अधुरो हुनु मात्र होइन, बरु यो त आत्ममन्थन गर्ने र आफ्नो अस्तित्वलाई स्वतन्त्र रूपमा बुझ्ने अवसर पनि हो।

नेपाली समाजको परिवेशमा हेर्ने हो भने, मानिसहरू सधैं एउटा सामाजिक 'जोर' मिलाउने धुनमा हुन्छन्। विवाह, भोजभतेर, नातागोता र छरछिमेकीसँगको सम्बन्धलाई हामीले एउटा जोर मिलाउने प्रक्रियाका रूपमा लिएका हुन्छौँ। तर, यो बाहिरी जोर मिले पनि धेरैको भित्री जिन्दगी बिजोर भइरहेको हुन्छ। मानिसहरू हाँस्दै त देखिन्छन्, तर उनीहरूका आँखामा एउटा यस्तो रित्तोपन हुन्छ जुन बिजोर संख्या जस्तै कसैैसँग बाँडिन सकिरहेको हुँदैन। जिन्दगीको यो गणित कति अचम्मको छ भने, कहिलेकाहीँ हामीसँग सबैथोक हुँदा पनि हामी 'बिजोर' नै रहन्छौँ र कहिलेकाहीँ केही नहुँदा पनि कसैको एउटा सानो साथले हाम्रो जिन्दगीलाई 'जोर' बनाइदिन्छ। यो जोड र घटाउको खेलमा हामीले कति गुमायौँ र कति पायौँ भन्ने कुराले भन्दा पनि हामीले त्यो समयलाई कसरी लियौँ भन्ने कुराले महत्व राख्छ।

समयको चक्र आफैँमा एउटा जोर-बिजोरको प्रवाह हो। दिन र रातको जोर, सुख र दुःखको जोर, जन्म र मृत्युको जोर। यी दुई विपरीत ध्रुवहरू नभईकन जीवनको सन्तुलन सम्भव छैन। यदि जिन्दगी सधैं जोर मात्र भइदिएको भए, हामीलाई सँगै हुनुको महत्त्व थाहा हुने थिएन। बिजोर क्षणहरूले नै हामीलाई धैर्यता सिकाउँछन्। जब हामी एक्लो हुन्छौँ, जब हाम्रा योजनाहरू भताभुङ्ग हुन्छन्, तब मात्र हामीले आफ्नो भित्री शक्तिलाई चिन्ने मौका पाउँछौँ। बिजोर हुनु भनेको विशिष्ट हुनु पनि हो। गणितमा बिजोर संख्याहरू (१, ३, ५, ७, ९) को आफ्नै मौलिकता हुन्छ, उनीहरू कसैको सहारा बिना पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्छन्। त्यसैगरी, जीवनको कठिन र बिजोर मोडमा उभिएको मान्छेले नै संसारलाई नयाँ दृष्टिकोण दिन सक्छ।

आजको आधुनिक र भागदौडपूर्ण संसारमा मानिसहरूले आफ्नो जिन्दगीलाई एउटा यन्त्र जस्तो बनाएका छन्। बिहानदेखि बेलुकासम्मको एउटै तालिका, उही काम र उही चिन्ता। यसले गर्दा जिन्दगी 'जोर' त देखिन्छ तर यसमा जीवन्तताको अभाव हुन्छ। कहिलेकाहीँ यो एकरसतालाई तोड्नका लागि जिन्दगीमा 'बिजोर' हुनु जरुरी छ। कहिलेकाहीँ बाटो बिराउनु, कहिलेकाहीँ एक्लै हिँड्नु र कहिलेकाहीँ समाजले तोकेको 'जोर' नियमभन्दा बाहिर निस्कनुले नै मानिसलाई वास्तविक स्वतन्त्रताको अनुभव गराउँछ। जोर-बिजोर जिन्दगीको एउटा यस्तो दर्शन हो जसले हामीलाई सिकाउँछ कि पूर्णता सधैं बाहिरी वस्तु वा मानिसमा मात्र हुँदैन। वास्तविक पूर्णता त आफ्नो भित्री जोर र बिजोर भावनाहरूलाई स्वीकार गर्न सक्नुमा छ।

आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि मानिसको कमाइ र खर्चको जोर-बिजोरले उसको मानसिक शान्ति निर्धारण गरिरहेको हुन्छ। महिनाको अन्त्यमा हिसाब किताब गर्दा जब खर्चको पल्ला भारी हुन्छ, तब जिन्दगी बिजोर हुन थाल्छ। यो आर्थिक खाडल पुर्नका लागि मानिसले आफ्नो नैतिकता र समयसँग सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ। अर्कोतर्फ, सम्बन्धहरूको जोर-बिजोर अझ जटिल छ। कहिलेकाहीँ दुईवटा मानिस सँगै भएर पनि उनीहरूको मनको तालमेल मिल्दैन, त्यो अवस्थामा उनीहरू जोर भएर पनि वास्तवमा बिजोर नै बाँचिरहेका हुन्छन्। यसको विपरित, दुईवटा टाढा रहेका मनहरू यदि विचार र भावनामा एक छन् भने उनीहरू भौगोलिक रूपमा बिजोर भए पनि आत्मिक रूपमा सधैं जोर हुन्छन्।

हाम्रो संस्कृति र परम्परामा पनि जोडीको ठूलो महत्त्व छ। पूजाआजामा होस् वा सामाजिक कार्यमा, जोडी हुनुलाई शुभ मानिन्छ। तर, के जोडी नहुनेहरू वा एक्लै संघर्ष गर्नेहरूको जिन्दगी अर्थहीन छ त? पक्कै छैन। कतिपय मानिसहरूले आफ्नो 'बिजोर' अवस्थालाई नै शक्तिको रूपमा बदलेर संसारमा ठूला परिवर्तन ल्याएका छन्। महान दार्शनिक, साधु र विचारकहरू अक्सर आफ्नो जिन्दगीको बिजोर पाटोमा बढी रमाउने गर्छन्। उनीहरूका लागि एकान्त एउटा उत्सव हो। त्यसैले, जोर-बिजोर जिन्दगी भनेको केवल सामाजिक मान्यता मात्र होइन, यो त एउटा मानसिक अवस्था हो। यदि हामीले आफ्नो एक्लोपनलाई स्वीकार गर्‍यौँ भने त्यो बिजोर समय पनि हाम्रो लागि सबैभन्दा रचनात्मक समय बन्न सक्छ।

जिन्दगीको उत्तराद्र्धमा पुगेपछि मानिसले पछाडि फर्केर हेर्दा उसले कति जोर र कति बिजोर दिनहरू बितायो भन्ने कुराको हिसाब गर्छ। ती दिनहरू जसमा उसले कसैको साथ पायो, ती जोर दिनहरू थिए र ती क्षणहरू जसमा उसले आँसु लुकाएर एक्लै लड्यो, ती बिजोर दिनहरू थिए। तर सत्य यो हो कि, ती दुवै प्रकारका दिनहरूले नै उसलाई आजको अवस्थामा पुर्‍याएका हुन्। जोरले उसलाई प्रेम र सुरक्षा दियो भने बिजोरले उसलाई साहस र स्वावलम्बन सिकायो। त्यसैले जिन्दगीको यो जोर-बिजोर प्रणालीलाई एउटा खेलको रूपमा हेर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। कहिले पालो जोरको आउँछ, कहिले बिजोरको। महत्वपूर्ण कुरा यो हो कि खेल जारी रहनुपर्छ।

हाम्रो समाजमा आजकल 'सिस्टम' मा बस्ने र 'आउट अफ द बक्स' सोच्ने दुई धार छन्। सिस्टममा बस्नु भनेको जोर मिलाएर हिँड्नु हो, जहाँ सबै कुरा अनुमानित हुन्छ। तर, केही नयाँ सिर्जना गर्नु भनेको बिजोर बाटो रोज्नु हो, जहाँ जोखिम हुन्छ तर उपलब्धि पनि विशिष्ट हुन्छ। जोर-बिजोर जिन्दगीले हामीलाई सधैं एउटा छनौट दिन्छ। कि त हामी अरूजस्तै जोर बनेर भीडमा हराउने, कि त आफ्नो मौलिकता जोगाएर बिजोर भएर चम्किने। धेरैजसो मानिसहरू सुरक्षाको खोजीमा जोर बन्न चाहन्छन्, तर इतिहास उनीहरूले नै रच्छन् जो बिजोर हुँदा पनि डराउँदैनन्।

अन्त्यमा, जोर-बिजोर जिन्दगी एउटा यस्तो नदी हो जसमा दुईवटा किनारा छन्। एउटा किनारामा 'हामी' छौँ भने अर्को किनारामा 'म' छु। यी दुई किनाराको बीचमा बग्ने पानी नै हाम्रो अनुभव हो। कहिलेकाहीँ नदीको बहावले हामीलाई एउटा किनारामा पुर्‍याउँछ त कहिले अर्कोमा। हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, जीवन सधैं एउटै किनारामा टिकिरहन सक्दैन। जोरको घमण्ड र बिजोरको हिनताबोध दुवै बेकार छन्। जसरी एउटा चरालाई उड्नका लागि दुईवटा पखेटाको 'जोर' चाहिन्छ, तर आकाशमा उड्दा ऊ सधैं 'बिजोर' (एक्लै) हुन्छ, त्यसैगरी हाम्रो जीवन पनि सम्बन्धहरूको जोर र व्यक्तित्वको बिजोरपनको समिश्रण हो। यो चक्र चल्दै रहन्छ, समय बित्दै जान्छ र हामीले यो जोर-बिजोरको सन्तुलन मिलाउँदा-मिलाउँदै एकदिन यो संसारबाट विदा लिनुपर्छ। त्यतिबेला हाम्रो भौतिक शरीर त बिजोर हुन्छ, तर हामीले छोडेर गएका यादहरू र कर्महरूले समाजमा सधैं एउटा सकारात्मक 'जोर' पैदा गरिरहनेछन्।