दशैंको रिन

 

'दशैंको रिन' अर्थात् दशैंको ऋण, नेपाली समाजको एउटा यस्तो तितो यथार्थ हो जसले महान् चाडको उज्यालोभित्र लुकेको अँध्यारो पाटोलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। दशैं भन्नासाथ हाम्रो मानसपटलमा नयाँ लुगा, मिठो खाना, टीका-जमरा र आफन्तसँगको मिलनको दृश्य नाच्न थाल्छ। तर, यो उत्सवको तडकभडक पछाडि धेरै मध्यमवर्गीय र न्यून आय भएका नेपाली परिवारहरूको एउटा छुट्टै संघर्षको कथा लुकेको हुन्छ। 'दशैं आयो खाउँला पिउँला' भन्ने उखान जति रमाइलो सुनिन्छ, 'ऋण गरी गरी दशैं मनाउनु' पर्ने बाध्यता उत्तिकै पीडादायी छ। हाम्रो समाजमा दशैं केवल एउटा धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व मात्र रहेन, यो त एउटा प्रतिष्ठाको लडाइँ जस्तो बन्न पुगेको छ। छिमेकीले के खायो, नातागोताले कस्तो लुगा लगायो र कसले कति खर्च गर्यो भन्ने सामाजिक दबाबले गर्दा गोजि खाली भए पनि मानिसहरू ऋण काढेर भए पनि दशैंलाई भव्य बनाउन बाध्य हुन्छन्।

दशौँको आगमनसँगै बजारमा बढ्ने महँगी र उपभोगवादी संस्कृतिको प्रत्यक्ष मार गरिब जनतामा पर्छ। एक महिना अगाडिदेखि नै सुरु हुने बजारको चहलपहलले मानिसको मनमा उत्साहभन्दा बढी चिन्ता थपिदिन्छ। छोराछोरीको नयाँ लुगाको जिद्दी, घर लिपपोत र सजावटको खर्च, मासु र मरमसलाको जोहो, अनि दक्षिणको व्यवस्था—यी सबै कुराको जोहो गर्दागर्दै एउटा सामान्य कमाइ हुने मानिसको सातो जान्छ। वर्षभरि दुःख गरेर सावाँ र ब्याज बुझाउँदा बुझाउँदै थाकेको एउटा किसान वा मजदुरका लागि दशैं एउटा 'दशा' बनेर आउँछ। उसले नचाहेर पनि साहुको ढोकामा पुगेर हात फैलाउनुपर्ने हुन्छ। "यसपालिको दशैं टार्न पाए अर्को साल तिरौँला" भन्ने आशमा लिइने त्यो ऋणले उसको भविष्यको कैयौँ महिनाको निद्रा हराम गरिदिन्छ। ऋणको भारीले थिचिएको मानिसले लगाएको नयाँ लुगामा खुसी भन्दा बढी बाध्यताको खुम्च्याइ देखिन्छ।

नेपाली ग्रामीण अर्थतन्त्रमा दशैंको ऋणले एउटा दुष्चक्र निर्माण गरेको छ। गाउँघरमा अझै पनि मिटरब्याज वा चर्को ब्याजदरमा ऋण लिने चलन छ। दशैंका लागि लिएको थोरै ऋण पनि समयमा तिर्न नसक्दा त्यो बढेर पहाड जत्रो हुन्छ। धेरैजसो युवाहरू दशैं सकिनेबित्तिकै मुग्लान पस्नु वा खाडी मुलुक जानुको एउटा मुख्य कारण दशैंमा लागेको ऋण तिर्नु पनि हो। टिका थापेर आशिर्वाद लिँदै गर्दा मनमा साहुको कचकच र ऋणको किस्ता नाचिरहेको हुन्छ। यसरी हाम्रो संस्कृतिभित्र एउटा विकृतिले डेरा जमाएको छ— त्यो हो देखासिकी। हामी आफूसँग जे छ त्यसमा रमाउनुको सट्टा अरूलाई देखाउनका लागि खर्च गर्छौं। सहरमा बस्नेहरूले ऋण कार्ड (क्रेडिट कार्ड) वा किस्ताबन्दीमा सामान किनेर दशैं मनाउँछन् भने गाउँमा जमिन धितो राखेर वा सुन बन्धक राखेर दशैंको गर्जो टारिन्छ।

दशैंको ऋणको अर्को मनोवैज्ञानिक पाटो पनि छ। ऋण लिएर मनाइएको उत्सवले क्षणिक आनन्द त देला, तर त्यसले दिने दीर्घकालीन तनावले पारिवारिक सम्बन्धहरूमा समेत दरार ल्याउन सक्छ। श्रीमान र श्रीमतीबीच खर्चको विषयलाई लिएर हुने भनाभन, छोराछोरीले अरूको सम्पन्नता देख्दा गर्ने तुलना र अभावमा बाँच्नुपर्ने विवशताले दशैंको वास्तविक मर्मलाई नै मारिदिन्छ। दशैं त सद्भाव र प्रेमको पर्व हुनुपर्ने हो, तर यो त ऋण र चिन्ताको भारी बोक्ने समय बनेको छ। खसी काट्नु र रक्सीको खोलो बगाउनुलाई नै दशैं मान्ने प्रवृत्तिका कारण कतिपय परिवारहरू वर्षौंसम्म ऋणको खाडलबाट निस्कन सक्दैनन्। जब दशैं सकिन्छ र पूर्णिमाको भोलिपल्ट मानिसहरू आफ्नो सामान्य दिनचर्यामा फर्कन्छन्, तब मात्र उनीहरूलाई ऋणको वास्तविक रापले पोल्न थाल्छ। रित्तिएको ढुकुटी र भरिएको ऋणको डायरीले उनीहरूलाई गिज्याइरहेको हुन्छ।

समयक्रमसँगै दशैं मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ, तर ऋण लिने प्रवृत्ति भने घटेको छैन। बरु अहिले त विलासिताका वस्तुहरूको उपभोग बढेकाले ऋणको आकार झन् ठूलो भएको छ। मोबाइल, मोटरसाइकल, महँगा रक्सी र ब्रान्डेड लुगाहरू दशैंको अभिन्न अङ्ग जस्तै बनेका छन्। विज्ञापनहरूले पनि "अहिले लानुहोस्, पछि तिर्नुहोस्" भन्दै मानिसलाई ऋण लिन प्रोत्साहित गरिरहेका हुन्छन्। यसले गर्दा मानिसहरू आफ्नो हैसियतभन्दा बाहिर गएर खर्च गर्छन्। "ऋण गरी तिहार मनाउनु" भन्ने उखान दशैंमा बढी सान्दर्भिक देखिन्छ। यो ऋणको बोझले मानिसको सिर्जनशीलता र स्वतन्त्रतालाई समेत बन्धक बनाउँछ। ऋणमा डुबेको मान्छेले समाजमा शिर उठाएर हिँड्न सक्दैन, उसले हरेक पल अपमान र डरको महसुस गर्नुपर्ने हुन्छ।

यस समस्याको समाधानका लागि सामाजिक चेतनाको ठूलो भूमिका हुन्छ। दशैंलाई तडकभडक र खर्चिलो बनाउनु भन्दा पनि यसलाई पारिवारिक पुनर्मिलन र आशिर्वादको पर्वका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। घाँटी हेरेर हाड निल्नु पर्छ भन्ने पुरानो आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने दशैंको ऋणबाट मुक्त हुन सकिन्छ। हामीले हाम्रा बालबालिकालाई पनि संस्कार सिकाउनुपर्छ, न कि सामानको मोह। छिमेकीको देखासिकी गरेर ऋणको भारी बोक्नुभन्दा आफ्नो गच्छे अनुसार दाल-भात खाएर टीका लगाउनुमा नै वास्तविक शान्ति हुन्छ। जबसम्म हामीले 'सामाजिक प्रतिष्ठा' लाई पैसा र खर्चसँग जोडेर हेर्न छोड्दैनौँ, तबसम्म दशैंको रिनले नेपाली समाजलाई पिरोलिरहनेछ। सरकार र वित्तीय संस्थाहरूले पनि उत्पादनशील क्षेत्रमा भन्दा उपभोगमा बढी कर्जा प्रवाह गर्ने नीतिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ।

दशैंको ऋण केवल एउटा आर्थिक मुद्दा मात्र होइन, यो त हाम्रो सामाजिक संरचनाको एउटा कमजोरी पनि हो। यसले हुने र नहुने बीचको खाडललाई अझ प्रष्ट पारिदिन्छ। धनीका लागि दशैं सम्पत्ति प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्छ भने गरिबका लागि यो आफ्नो गरिबीमा नुन-चूक छर्कने अवसर जस्तो हुन्छ। ऋणको चक्रले गर्दा मानिसले आफ्नो स्वाभिमान समेत गुमाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। कतिपय अवस्थामा त दशैंको ऋण तिर्न नसकेर आत्महत्या गरेका वा घर छोडेर भागेका घटनाहरू पनि सुन्न पाइन्छ। यो कस्तो उत्सव हो जसले मानिसलाई मृत्युको मुखसम्म पुर्‍याउँछ? त्यसैले अब हामीले दशैंको परिभाषा बदल्नुपर्ने बेला आएको छ। दशैं भनेको मनको खुसी हो, गोजीको पैसा होइन।

वास्तवमा दशैंको वास्तविक रौनकता त गाउँको लिङ्गे पिङमा, आमाको हातको सेलरोटीमा र मान्यजनको आशिर्वादमा हुन्छ। यी कुराहरूका लागि धेरै पैसाको आवश्यकता पर्दैन। तर हामीले 'आधुनिकता' को नाममा जुन खर्चिलो संस्कृति भित्र्याएका छौँ, त्यसैले हामीलाई ऋणको दास बनाएको छ। ऋण लिएर खाएको मासु भन्दा आफ्नो पसिनाले आर्जेको गुन्द्रुक-ढिँडो धेरै मिठो र स्वस्थकर हुन्छ। यदि हामीले यो कुरा मनन गर्न सक्यौँ भने मात्र दशैंको टीका पछि हाम्रो निधारमा लगाइएको अक्षता जस्तै हाम्रो जिन्दगी पनि चम्किलो हुनेछ। अन्यथा, हरेक वर्ष दशैं आउँछ र जान्छ, तर त्यो ऋणको भारी भने हाम्रो काँधबाट कहिल्यै उत्रिने छैन। दशैंको रिनले थिचिएको समाज कहिल्यै पनि सुखी र समृद्ध हुन सक्दैन।

अन्त्यमा, दशैंको रिनको कथा हरेक नेपाली घरको कथा हो। कसैले यसलाई खुलेर भन्छन् त कसैले मनभित्रै गुम्स्याएर राख्छन्। यो ऋणबाट मुक्ति पाउनका लागि हामीले आफ्नो सोच र जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याउनै पर्छ। चाडपर्वलाई बोझ होइन, उर्जा बनाउनुपर्छ। जब हामीले ऋण बिनाको दशैं मनाउन सिक्नेछौँ, तब मात्र हामीले सही अर्थमा विजयादशमीको विजय उत्सव मनाएको ठहरिनेछ। ऋणको कालो बादल हटेपछि मात्र दशैंको असली घाम झुल्किनेछ र प्रत्येक नेपालीको आँगनमा साँच्चैको खुसीयाली छाउनेछ। त्यसैले, यसपालिको दशैंमा संकल्प गरौँ— खर्च कम, माया धेरै; ऋण शून्य, खुसी सधैं।