सङ्घर्ष: मस्तिष्क र मुटुको अनन्त युद्ध

 

म अचेल एउटा यस्तो दोबाटोमा उभिएको छु, जहाँका दुवै बाटाहरू मेरै हुन्, तर म कुन बाटो रोजूँ भन्ने निर्णय गर्न सकिरहेको छैन। मेरो भित्र एउटा महायुद्ध चलिरहेको छ। यो युद्ध कुनै बाह्य शत्रुसँग होइन, यो त मेरै शरीरभित्रका दुईवटा शक्तिशाली शासकहरूबीचको दाउपेच हो। एकातिर मेरो मस्तिष्क छ, जो सधैँ तर्कका कुरा गर्छ, वास्तविकताको ऐना देखाउँछ र भविष्यको हिसाबकिताब राख्छ। अर्कोतिर मेरो मुटु छ, जो केवल भावनाको भाषा बुझ्छ, जसलाई न त कुनै भूगोलको चिन्ता छ, न त कुनै समयको सीमा। मस्तिष्क भन्छ— "होस गर, यो बाटो विनाशको हो, यहाँ खाडल छ, यहाँ अपमान छ।" तर मुटुले बिस्तारै फुसफुसाउँछ— "के भयो त? त्यही खाडलमा त तिम्रो खुसी लुकेको छ, त्यही जोखिममा त जीवनको असली स्वाद छ।" यो सङ्घर्षले मलाई बिस्तारै-बिस्तारै दुईवटा फग्लेटामा चिरा पारिरहेको छ। म आफैँसँग लड्दा-लड्दा यति थाकिसकेँ कि अब मलाई शान्तिको परिभाषा नै भुलेजस्तो लाग्न थालेको छ।

जब रात छिप्पिँदै जान्छ, मेरो मस्तिष्क एउटा कठोर न्यायाधीश बनेर कठघरामा उभिन आइपुग्छ। उसले मेरा अगाडि प्रमाणहरूको थुप्रो राखिदिन्छ। उसले भन्छ कि प्रेम मात्रैले जीवन चल्दैन, उसले सम्झाउँछ कि समाजका नियमहरू तोड्दा पाइने सजाय कति क्रूर हुन्छ। ऊ मलाई सम्झाउँछ कि हिजोका घाउहरू अझै निको भएका छैनन् र फेरि त्यही गल्ती दोहोर्‍याउनु भनेको आत्महत्या गर्नु जस्तै हो। मस्तिष्कको कुरा सुन्दा मलाई लाग्छ, ऊ नै सही हो। वास्तवमा सुरक्षा त तर्कमै छ, स्थिरता त बुद्धिमानीमै छ। तर ठ्याक्कै त्यही बेला मुटुले एउटा सानो विद्रोह गरिदिन्छ। उसले एउटा यस्तो याद झिझकाइदिन्छ जसले मस्तिष्कका सबै तर्कहरूलाई एकै झट्कामा ध्वस्त पारिदिन्छ। मुटुले भन्छ— "तर्कले तिमीलाई सुरक्षित त राख्ला, तर के त्यसले तिमीलाई जीवित राख्न सक्छ?" यो प्रश्नले मलाई निरुत्तर बनाइदिन्छ। सुरक्षा र जीवन्तताको बीचको यो सङ्घर्ष नै मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सजाय भएको छ।

म मस्तिष्कको कुरा मानेर केही पाइला अगाडि बढ्छु, नियम पालना गर्छु, सुकिला लुगा लगाउँछु र दुनियाँको अगाडि एउटा 'आदर्श' मान्छे बन्ने अभिनय गर्छु। तर मेरो भित्रको मुटु भने त्यतिबेला एउटा कैदी जस्तै छटपटाइरहेको हुन्छ। उसले मेरो यो नक्कली हाँसोलाई धिक्कारिरहेको हुन्छ। मस्तिष्कले मलाई भन्छ— "हेर, तिमी कति सफल छौ, सबैले तिम्रो प्रशंसा गरिरहेका छन्।" तर मुटुले भित्रैबाट सुस्केरा हाल्दै भन्छ— "यी सबै प्रशंसाहरू रित्ता हुन्, किनकि तिमीले आफूलाई मारेर यी प्राप्त गरेका हौ।" कस्तो अचम्मको कुरा है? मस्तिष्कले जित्दा म संसारको अगाडि त जित्छु, तर आफैँसँग हार्छु। र जब म मुटुको कुरा सुनेर केही गर्न खोज्छु, म आफैँसँग त खुसी हुन्छु, तर यो संसारको नजरमा म एउटा अपराधी वा असफल मान्छे ठहरिन्छु। यो हार र जितको चक्रव्यूहमा म यसरी फसेको छु कि मलाई अब बाहिर निस्कने कुनै ढोका नै देखिँदैन।

मस्तिष्क सधैँ 'किन' र 'कसरी' को प्रश्न गर्छ। उसलाई हरेक कुराको ठोस नतिजा चाहिन्छ। उसले प्रेमलाई पनि एउटा लगानीको रूपमा हेर्न खोज्छ, जहाँबाट केही न केही प्रतिफल प्राप्त होस्। तर मुटु? मुटु त एउटा पागल जुवाडे जस्तै छ, जसले हार्ने निश्चित हुँदाहुँदै पनि आफ्नो सारा अस्तित्व दाउमा लगाइदिन्छ। मलाई कहिलेकाहीँ मस्तिष्कको यो चतुरतादेखि रिस उठ्छ, जो मलाई सधैँ बचाउन खोज्छ तर मलाई कहिल्यै उड्न दिँदैन। अनि कहिलेकाहीँ मलाई मुटुको यो मूर्खतादेखि झर्को लाग्छ, जो मलाई सधैँ आगोमा हाम फाल्न उक्साउँछ तर जलेपछि मलम लगाउन जान्दैन। यो सङ्घर्ष केवल विचारहरूको सङ्घर्ष होइन, यो त मेरो रगत र मेरो चेतनाको बीचको रस्साकस्सी हो। म कसको पक्ष लिनु? यदि म मस्तिष्कको भएँ भने म पत्थर बन्नेछु, र यदि म मुटुको भएँ भने म धुवाँ बन्नेछु। मलाई न पत्थर बन्नु छ, न त धुवाँ नै। मलाई त एउटा मान्छे बनेर बाँच्नु छ, तर मान्छे हुनका लागि यी दुवैको तालमेल कसरी मिलाउने, त्यो कसैले सिकाइदिएन।

कहिलेकाहीँ म एकान्तमा बसेर यी दुवैलाई एउटै टेबुलमा राखेर छलफल गराउन खोज्छु। मस्तिष्कले आफ्ना योजनाहरू सुनाउँछ— अनुशासन, नैतिकता, कर्तव्य र भविष्य। मुटुले आफ्ना रहरहरू सुनाउँछ— स्वतन्त्रता, आवेग, पागलपन र वर्तमान। मस्तिष्कले भन्छ— "समय सीमित छ, केही गर।" मुटुले भन्छ— "समय त भ्रम हो, केवल महसुस गर।" मस्तिष्कले भन्छ— "सपनाहरूलाई यथार्थको जमिनमा ओराल।" मुटुले भन्छ— "यथार्थलाई सपनाको आकाशमा उडाऊ।" यी दुवैका कुराहरू सुन्दा मलाई लाग्छ, दुवै सही छन्। तर यी दुई विपरीत ध्रुवहरूलाई एकै ठाउँमा कसरी अटाउने? म सधैँ एउटा अधुरोपन महसुस गर्छु। जब म मस्तिष्कको सुन्छु, मुटु भोको रहन्छ। जब म मुटुको सुन्छु, मस्तिष्कले मलाई डरको सुई रोपिरहन्छ। यो आन्तरिक खिचातानीले गर्दा म कतै पनि स्थिर हुन सकिरहेको छैन। म हिँडिरहेको छु, तर मलाई थाहा छैन म कता जाँदै छु।

यो सङ्घर्षले मलाई एउटा कुरा भने प्रस्टसँग बुझाइदिएको छ कि मान्छे हुनु भनेको एउटा निरन्तर द्वन्द्वमा बाँच्नु हो। जो मान्छे भन्छ कि ऊ पूर्ण रूपमा शान्त छ, ऊ कि त देवता हो, कि त ऊ झुटो बोलिरहेको छ। साँचो मान्छे त सधैँ यो दोधारमा रहन्छ। मलाई लाग्थ्यो कि उमेर बढ्दै गएपछि यो सङ्घर्ष कम हुनेछ, मस्तिष्क झन् बलियो हुनेछ र मुटु अलि शान्त हुनेछ। तर विडम्बना, उमेरसँगै यो युद्ध झन् जटिल बन्दै गएको छ। मस्तिष्कले अब झन् बढी डरका कथाहरू सुनाउन थालेको छ, र मुटुले झन् बढी तीव्र रूपमा आफ्नो हराएको स्वर्ग खोज्न थालेको छ। म कहिलेकाहीँ सोच्छु, के मृत्यु नै यो सङ्घर्षको अन्तिम समाधान हो? के मृत्यु पछि मात्रै यी दुई शत्रुहरूले एकअर्कासँग हात मिलाउनेछन्?

सङ्घर्षको अर्को पाटो भनेको अरूको अपेक्षा हो। मेरो मस्तिष्कले अरूको आँखाबाट मलाई हेर्छ। उसले भन्छ— "तिम्रो आमाले के सोच्नुहोला? तिम्रो समाजले तिमीलाई कसरी हेर्ला?" तर मेरो मुटुले केवल मेरो आफ्नै आत्माको ऐना हेर्छ। उसले भन्छ— "अरूको खुसीका लागि तिमीले कतिन्जेल आफ्नो गला रेट्छौ?" यो सामाजिक दायित्व र व्यक्तिगत इच्छाको बीचको सङ्घर्ष पनि मुटु र मस्तिष्ककै सङ्घर्षको अर्को रूप हो। मलाई लाग्छ, म एउटा कठपुतली हुँ जसको एउटा हात मस्तिष्कले तानेको छ र अर्को हात मुटुले। म बीचमा तन्किएर फाट्ने अवस्थामा पुगेको छु। मलाई कहिलेकाहीँ चिच्याउन मन लाग्छ, यी दुवैलाई भन्न मन लाग्छ— "मलाई छोडिदेऊ, मलाई केवल म बन्न देऊ!" तर म को हुँ? मस्तिष्क बिना म विवेकहीन हुन्छु, मुटु बिना म भावनाविहीन हुन्छु। यी दुवै मेरो अस्तित्वका अनिवार्य शत्रुहरू हुन्।

आजको यो रात पनि यसरी नै बित्दै छ। मस्तिष्कले भोलिको कामको सूची तयार पारिसक्यो, उसले मलाई छिटो सुत्न र अनुशासित हुन आदेश दिइरहेको छ। तर मुटुले भने एउटा पुरानो धुन गुन्जाइरहेको छ, जसले मलाई विगतका ती गल्लीहरूमा पुर्‍याइरहेको छ जहाँ मैले आफ्नो एउटा सुन्दर हिस्सा छोडेर आएको थिएँ। मस्तिष्क भन्छ— "त्यो इतिहास भइसक्यो, पछाडि नहेर।" मुटु भन्छ— "त्यही त मेरो वास्तविक वर्तमान थियो, अरू सबै त अभिनय मात्र हो।" म ओछ्यानमा पल्टिएर यी दुईको संवाद सुनिरहेको छु। यो सङ्घर्ष कहिल्यै नसकिने रहेछ। यो त एउटा निरन्तर चलिरहने चक्र हो। मलाई अब यो युद्धसँग डर लाग्न छोडिसक्यो। बरु मलाई लाग्छ, यो सङ्घर्ष नै मेरो जीवनको ऊर्जा हो। यदि यो सङ्घर्ष बन्द भयो भने, सायद मेरो जीवनको गति पनि बन्द हुनेछ।

म अब मस्तिष्कलाई अलिकति बढी दयालु बनाउन र मुटुलाई अलिकति बढी धैर्यवान् बनाउन कोसिस गरिरहेको छु। म चाहन्छु कि मस्तिष्कले मुटुको भाषा अलिअलि बुझोस् र मुटुले मस्तिष्कको चिन्तालाई अलिकति सम्मान गरोस्। यो सङ्घर्षलाई म पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्न त सक्दिनँ, तर यसलाई एउटा सुन्दर संगीतमा बदल्ने प्रयास भने गर्न सक्छु। जहाँ मस्तिष्कले लय दिन्छ र मुटुले सुर भर्छ। तर यो भन्न जति सजिलो छ, गर्न त्यति नै कठिन। हरेक पल नयाँ चुनौतीहरू आउँछन्, नयाँ भावनाहरू उम्रिन्छन् र यो युद्ध फेरि शून्यबाट सुरु हुन्छ। तर म हार्ने छैन। म यो सङ्घर्षको बीचमा उभिएरै आफ्नो बाटो खोज्नेछु। किनकि मलाई थाहा छ, साँचो बुद्धिमत्ता र साँचो प्रेमको मिलन त्यहीँ हुन्छ जहाँ मस्तिष्क र मुटुले एकअर्काको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छन्।

मेरो यात्रा अझै जारी छ। मेरो सङ्घर्ष अझै जारी छ। म हिजो पनि योद्धा थिएँ, म आज पनि योद्धा हुँ। मस्तिष्क र मुटुको यो सङ्घर्ष नै मेरो मानव हुनुको प्रमाण हो। मलाई अब यो युद्धको नतिजासँग सरोकार छैन, मलाई त केवल यो सङ्घर्षको प्रक्रियामा आफूलाई अझ प्रस्टसँग चिन्नु छ। मलाई थाहा छ, कुनै दिन म यस्तो बिन्दुमा पुग्नेछु जहाँ मस्तिष्कले मुटुको ढुकढुकीमा तर्क भेट्टाउनेछ र मुटुले मस्तिष्कको निर्णयमा प्रेम महसुस गर्नेछ। त्यतिन्जेलका लागि, म यो सङ्घर्षलाई नै आफ्नो शक्ति बनाएर अगाडि बढिरहनेछु।

यो नै मेरो कथा हो— एउटा कहिल्यै नटुङ्गिने, तर सधैँ विकसित भइरहने सङ्घर्षको कथा।