चिया गफ र चुरोटको धुवाँ

 

चियाको कपबाट निस्किएको बाफ र चुरोटको मन्द धुवाँको कुण्डलीबीच नेपाली समाजको एउटा छुट्टै मनोविज्ञान लुकेको हुन्छ। यो केवल एउटा पेय पदार्थ र एउटा अम्मलको मिश्रण मात्र होइन, बरु यो त एउटा जीवन्त संस्कृति हो जहाँ राजनीतिदेखि दर्शनसम्म र व्यक्तिगत पीडादेखि सामूहिक सपनासम्मका पाटाहरू खुल्ने गर्छन्। विशेषगरी सहरका गल्लीहरूमा रहेका पुराना चिया पसलहरू वा गाउँका चौतारी नजिकका भट्टीहरूमा चिया गफ र चुरोटको यो जुगलवन्दीले समयलाई नै थामिदिए जस्तो भान हुन्छ। जब मानिसहरू एउटा सानो बेन्चमा बसेर तातो चियाको सुरुप्का लिन्छन् र सँगै चुरोटको एउटा लामो तान खिच्छन्, तब उनीहरूका मनका गाँठा फुक्न थाल्छन्। त्यो चुरोटको धुवाँसँगै हावामा मिसिने शब्दहरूमा कहिलेकाहीँ सरकार बदल्ने सामर्थ्य हुन्छ भने कहिलेकाहीँ आफ्नै जीवनको गन्तव्य खोज्ने छटपटी।

नेपाली परिवेशमा 'चिया गफ' एउटा यस्तो अलिखित संस्था हो जहाँ कुनै एजेन्डा बिना नै घन्टौंसम्म बहस चल्छ। बिहानको कलिलो घामसँगै चियाको गिलास समातेर सुरु हुने यो क्रमले देशको अर्थतन्त्र, छिमेकी देशसँगको सम्बन्ध, बढ्दो महँगी र खेलकुदका मैदानसम्मलाई समेट्छ। चुरोटको ठुटो एशट्रेमा निभ्दै गर्दा अर्को एउटा नयाँ विचारको जन्म भइरहेको हुन्छ। धेरैका लागि यो 'बौद्धिक विलास' को माध्यम हो भने कतिका लागि दिनभरिको थकान मेट्ने र एक्लोपन भुलाउने सहारा। चियाको त्यो गुलियो स्वाद र चुरोटको तीतो धूवाँको मिश्रणले एउटा यस्तो सन्तुलन पैदा गर्छ, जहाँ मानिसहरू आफ्ना भोगाइहरू निर्धक्कसँग साटासाट गर्न सक्छन्। यहाँ कोही ठूलो वा सानो हुँदैन; एउटा मजदुर र एउटा अवकासप्राप्त कर्मचारी एउटै बेन्चमा बसेर चिया र चुरोटको सादा मित्रतामा बाँधिएका हुन्छन्।

यसको अर्को पाटो भनेको सिर्जनशीलता र विद्रोह पनि हो। इतिहासका पानाहरू पल्टाउने हो भने नेपालका धेरै राजनीतिक परिवर्तनका खाकाहरू यस्तै चिया पसलका धुवाँले भरिएका कोठाहरूमा कोरिएका थिए। साहित्यकारहरूले आफ्ना कालजयी रचनाका प्लटहरू चियाको कप र चुरोटको धुवाँकै बीचमा सोचेका थिए। धुवाँको त्यो विस्तारमा मानिसले आफ्ना अदृश्य कल्पनाहरू देख्छ। सायद त्यसैले होला, कलाकार र चिन्तकहरूका लागि यो वातावरण एउटा उत्प्रेरक बन्ने गर्छ। चियाको तलतल र चुरोटको लतले मानिसलाई एकप्रकारको काल्पनिक स्वतन्त्रता दिन्छ, जहाँ उनीहरू समाजका नियमहरूभन्दा पर गएर सोच्न सक्छन्। तर यो स्वतन्त्रताको आफ्नै मूल्य छ। चुरोटको धुवाँले फोक्सोमा पार्ने असर जस्तै, यी गफहरू कहिलेकाहीँ केवल गफमा मात्र सीमित हुन्छन् र कुनै ठोस परिणाम बिना नै हावामा बिलाएर जान्छन्।

समय बदलिएको छ, तर चिया र चुरोटको यो साइनो बदलिएको छैन। आजका युवाहरू क्याफेका महँगा कफी र सुगन्धित हुक्कामा झुम्मिएलान्, तर ती पुराना चिया पसलको आत्मीयता र चुरोटको धुवाँमा हुने सादा गफको मिठास अर्कै छ। त्यहाँ बनावटीपन हुँदैन। चिया पकाउने केतलीको आवाज र चुरोट सल्काउँदाको लाइटरको 'क्लिक' ध्वनिले एउटा लय पैदा गर्छ। मानिसहरू आफ्ना दुःख बिर्सन चुरोटको सहारा लिन्छन् र त्यो दुःखलाई व्यक्त गर्न चियाको माध्यम रोज्छन्। चियाले घाँटी भिजाउँछ र चुरोटले मस्तिष्कलाई एक किसिमको अल्पकालीन शान्ति दिन्छ। यो एउटा यस्तो लत हो जसले मानिसलाई सामाजिक बनाउँछ तर भित्रभित्रै एक्लो पनि पार्दै लैजान्छ।

यद्यपि, यस गफ र धुवाँको संस्कृतिलाई सकारात्मक दृष्टिकोणले मात्र हेर्न सकिँदैन। चुरोटको धुवाँले स्वास्थ्यमा पार्ने नकारात्मक असर र चिया पसलमा बिताइने अनुत्पादक समयका बारेमा सधैं प्रश्न उठ्ने गर्छ। धेरैजसो अवस्थामा चिया गफहरू केवल अर्काको आलोचना र नकरात्मकतामा केन्द्रित हुने गर्छन्। चुरोटको धुवाँले वातावरण प्रदूषित मात्र गर्दैन, यसले वरिपरि बस्ने अरू मानिसको स्वास्थ्यमा पनि उत्तिकै प्रभाव पार्छ। 'प्यासिभ स्मोकिङ' को जोखिम र लतको दासता यसको कालो पक्ष हो। तर पनि, मानिसहरू यसबाट टाढा रहन सक्दैनन्। किनकि यो केवल एउटा बानी मात्र होइन, यो त समाजसँग जोडिने एउटा सेतु हो।

चिया गफमा हुने छलफलहरूमा अक्सर एउटा गहिरो दर्शन लुकेको हुन्छ। चियाको गिलास रित्तिँदै जाँदा र चुरोटको खरानी थुप्रिँदै जाँदा, मानिसहरू जीवनको नश्वरता र समयको गतिशीलताका बारेमा कुरा गर्न थाल्छन्। उनीहरूलाई थाहा छ कि यो क्षण अस्थायी हो, चुरोटको धुवाँ जस्तै। तैपनि त्यो क्षणलाई उनीहरू पूर्ण रूपमा बाँच्न चाहन्छन्। चियाको तातोपनले उनीहरूलाई अस्तित्वको बोध गराउँछ भने चुरोटको धुवाँले संसारको शून्यतालाई चित्रण गर्छ। यो एउटा विरोधाभासपूर्ण प्रेम हो, जहाँ मानिसलाई थाहा छ कि यसले नोक्सान पुर्‍याइरहेको छ, तैपनि उनीहरू यसैमा रमाउँछन्।

साँझ ढल्दै जाँदा चिया पसलका भिडहरू अझ बाक्लिँदै जान्छन्। सडकका बत्तीहरू बल्न थाल्छन् र चुरोटका टाढाबाट देखिने राता टाउकाहरूले अँध्यारोमा एउटा छुट्टै रौनकता थप्छन्। कोही आफ्नो प्रेमीसँगको झगडा सुनाइरहेका हुन्छन्, कोही अफिसको हाकिमको गनगन गरिरहेका हुन्छन्, त कोही नयाँ व्यापारको योजना बुनिरहेका हुन्छन्। चियाको अन्तिम सुरुप्का र चुरोटको अन्तिम तानसँगै मानिसहरू फेरि आफ्नो वास्तविक संसारमा फर्किन्छन्। त्यो केही समयको अन्तरालमा उनीहरूले जे अनुभव गरे, त्यो केवल उनीहरूलाई मात्र थाहा हुन्छ। चिया गफ र चुरोटको धुवाँको यो सिलसिला भोलि फेरि सुरु हुनेछ, किनकि यो मानवीय स्वभावको एउटा अटुट हिस्सा बनिसकेको छ।

अन्त्यमा, चिया गफ र चुरोटको धुवाँको सम्बन्धलाई केवल स्वास्थ्य वा समयको बर्बादीको कसीमा मात्र जोख्नु हुँदैन। यो त हाम्रो समाजको एउटा ऐना हो, जहाँ हामी आफूलाई र आफ्नो समाजलाई देख्न सक्छौँ। यसले मानिसहरूलाई जोड्छ, भावनाहरूलाई प्रस्फुटित गराउँछ र कठिन समयमा एउटा सानो भए पनि राहत प्रदान गर्छ। धुवाँको मुस्लोभित्र हराउँदै गरेका ती सपनाहरू र चियाको कपमा देखिने ती अनगन्ती प्रतिविम्बहरूले नै हाम्रो जनजीवनलाई जीवन्त बनाइराखेका छन्। यो एउटा यस्तो कथा हो जो कहिल्यै सकिँदैन, केवल पात्रहरू फेरिन्छन् तर चियाको प्याला र चुरोटको धुवाँको त्यो शाश्वत मित्रता सधैं रहिरहन्छ।