रित्तो डोको: एक अधुरो यात्राको कथा

 

आहा... यो साँझको घाम पनि कति निष्ठुरी हुन्छ है? डाँडामा पुगेपछि एकछिन त अडिनुपर्छ नि, तर होइन, यसलाई पनि मेरै खुसीजस्तै हतार छ कतै बिलाउन। अनि यो डोको... मेरो काँधको यो अभिन्न साथी। आज यो कति हलुका छ, तर यसको भार भने मलाई संसारकै गह्रौँ पहाडजस्तै लागिरहेछ। मान्छेहरू भन्छन्, भारी नहुँदा त आनन्द हुनुपर्ने हो, सजिलो हुनुपर्ने हो। तर उनीहरूलाई के थाहा, यो रित्तो डोकोभित्र कतिवटा भोका अनुहारहरू अटाएका छन्? कतिवटा आश्वासनका पोकाहरू यहाँ आउन नपाएर बाटोमै अलमलिएका छन्? म यसलाई काँधमा अड्याउँछु, तर मेरो हड्डीले यसको वजन होइन, यसको रिक्ततालाई थाम्न सकिरहेको छैन। यो रित्तो हुनु भनेको मेरो घरको चुल्हो निभ्नु हो, मेरा नातिनातिनाका ओठहरू सुक्नु हो र मेरो आत्मसम्मान फेरि एकपटक बजारको धुलोमा मिसिनु हो।

जब म बिहानै यो डोको बोकेर बजारतिर ओर्लन्छु, मनमा एउटा सानो आशको दियो बलेको हुन्छ। सोच्छु, आज त कसैले मेरो पसिनाको मोल बुझ्ला कि? आज त यो डोकोभित्र केही चामलका गेडाहरू, अलिकति नुन र ती साना केटाकेटीका लागि एउटा सानो चकलेट भए पनि बोकेर उकालो चढ्न पाउँला कि? तर दिन ढल्दै जाँदा त्यो आशको दियो पनि बतासले निभाएको मैनबत्तीजस्तै हुन्छ। बजारका ठूला घरहरू, चिल्ला गाडीहरू र सुकिला लुगा लगाउने मान्छेहरूको भीडमा यो मेरो पुरानो, फाटेको डोको कतै हराउँछ। उनीहरूलाई मेरो डोको रित्तो भएकोमा कुनै चासो छैन। उनीहरूलाई त केवल सस्तोमा सामान चाहिएको छ, मेरो श्रमको शोषण गर्न पाएको छ। म हेर्छु, मान्छेहरू सपनाका भारीहरू बोकेर हिँडिरहेका छन्, तर मेरो यो डोकोमा भने केवल अभावको हावा भरिएको छ। कस्तो विडम्बना है? जुन देशमा पसिना बगाउनेको हात सधैँ रित्तो हुन्छ, त्यहाँ विकासका कुरा गर्नु भनेको सुकेको रूखमा फूल फुल्छ भन्नु जस्तै त हो नि।

म यो चौतारीमा बसेर गाउँतिर हेर्छु। उ पर मेरो सानो झुपडी छ, जहाँ धुवाँ निस्कन छोडेको धेरै भयो। त्यहाँ मलाई पर्खने आँखाहरू छन्। उनीहरूले सोच्दा हुन्, बाजेले आज केही त ल्याउनुहोला। तर मैले के लाने? यो रित्तो डोकोभित्र कुन मुखले उनीहरूलाई 'केही छैन' भनूँ? नेताहरू आउँछन्, चुनावका बेला यो डोको भर्दिने बाचा गर्छन्। उनीहरू भन्छन्, अब कोही भोकै बस्नु पर्दैन, अब डोको रित्तो हुँदैन। तर चुनाव सकिएपछि उनीहरूका गाडीको धुलोले मेरो डोको झन् मलिनाे हुन्छ। उनीहरूका आश्वासन त पानीका फोकाजस्तै भए। फोका फुट्दा त अलिकति चिसो त हुन्थ्यो, तर यी आश्वासनले त मन मात्र जलाउँछन्। यो डोको त एउटा साक्षी हो, यो देशको राजनीतिको, यो समाजको असमानताको र मेरो आफ्नै असफलताको। मलाई कहिलेकाहीँ त लाग्छ, यो डोको र मेरो भाग्य एउटै कुमबाट बुनिएका हुन्। दुवैमा प्वालै प्वाल छन्, जति भर्न खोजे पनि केही अडिँदैन। सबै कुरा चुहिएर जान्छ, बाँकी रहन्छ त केवल एउटा खोक्रो संरचना।

यो डोको बुन्ने बेला मैले कति मिहिनेत गरेको थिएँ। चोयाहरू काट्दा हात काटिएको थियो, रगत बगेको थियो। त्यतिबेला सोचेको थिएँ, यो बलियो डोकोले मेरो बुढेसकाल थाम्नेछ। तर आज यो डोकोले मलाई थाम्नु त कता हो कता, म आफैँ यसलाई बोक्न असमर्थ भइरहेछु। यसको रित्तोपनले मेरो ढाड झन् बढी कुप्रेको छ। भारी बोक्दा त शरीर झुक्थ्यो, तर रित्तो डोको बोक्दा त मनै झुक्दो रहेछ। यो रिक्तताको भार कति भयानक हुँदो रहेछ, त्यो त भोग्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ। बाटोमा भेटिनेहरू सोध्छन्— "के छ बुढा बा, डोको त रित्तै छ त?" म के जवाफ दिऊँ? म हाँसेर टार्छु। तर त्यो हाँसोभित्र कतिवटा आँसुका थोपाहरू लुकेका छन्, कसले देख्छ र? मान्छेहरू बाहिरको रित्तोपन देख्छन्, तर यो डोकोले मेरो भित्रको रित्तोपनलाई ऐना देखाइरहेको छ भन्ने कुरा कसैले बुझ्दैनन्।

गाउँका युवाहरू सबै मुग्लान पसे। उनीहरूले पनि त यही रित्तो डोको बोक्न नपरोस् भनेरै गएका हुन् नि। तर उनीहरू गएपछि यो गाउँ नै एउटा रित्तो डोकोजस्तो भएको छ। यहाँ केवल वृद्धहरू छन्, बिरामीहरू छन् र उनीहरूका अधुराे आशाहरू छन्। मलाई डर लाग्छ, कतै मेरो अन्तिम यात्रामा पनि यो डोको रित्तै त रहने होइन? कतै मेरो चिता जलाउने दाउरा बोक्न पनि यो डोकोले कसैको साथ नपाउने त होइन? गरिबीले मान्छेलाई यतिसम्म कमजोर बनाउँदो रहेछ कि उसले आफ्नो मृत्युको कल्पना गर्दा पनि अभावकै कुरा सोच्नुपर्ने। यो समाजले मलाई के दियो? एउटा नाम, जुन कसैले उच्चारण गर्दैनन्। एउटा ठेगाना, जहाँ कोही आउन चाहँदैनन्। र यो डोको, जसलाई म फाल्न पनि सक्दिनँ र भर्न पनि सक्दिनँ।

हुन त यो डोको एउटा निर्जीव वस्तु हो। तर यसले मसँग धेरै कुरा गर्छ। जब म उकालोमा दम फुलाउँछु, यसले मेरो ढाडमा बिस्तारै थप्थपाए जस्तो लाग्छ। यसले भन्छ— "नहौसला हार बुढा, तिम्रो र मेरो सम्बन्ध त जुनीजुनीको हो।" तर मलाई लाग्छ, यो डोकोले पनि मलाई गिज्याइरहेछ। यसले भनिरहेछ— "हेर्, तँ कति लाचार छस्, एउटा डोको पनि भर्न सक्दैनस्।" मलाई रिस उठ्छ, मन लाग्छ यसलाई त्यही भीरबाट तल खसालिदिऊँ। तर फेरि सोध्छु, यसलाई फालेर म के गरुँ? मेरो परिचय नै यही त हो। एउटा रित्तो डोको बोकेको मान्छे। यो मेरो काँधको छाप भइसकेको छ। मेरो छालाको रङ र यो डोकोको रङ अब उस्तै भइसक्यो— खुइलिएको, पुरानो र अर्थहीन।

साँझको अँध्यारो बढ्दै छ। अब त घर पुग्नैपर्छ। घरमा ती सानी नातिनीले मेरो हाततिर होइन, यो डोकोभित्र हेर्नेछिन्। उनको त्यो निष्पाप हेराइको सामना कसरी गर्ने होला? उनले "बाजे, के ल्याउनुभयो?" भनेर सोध्दा मेरो घाँटीमा एउटा गाँठो पर्नेछ। म सायद भनिदिनेछु— "भोलि ल्याउँछु ल नानी।" तर त्यो 'भोलि' कहिले आउँछ? मेरो जीवनको कतिवटा 'भोलि'हरू यसरी नै रित्तो डोको बोकेर बितेर गए। समय बित्दै गयो, कपाल फुल्यो, दाँत झरे, तर यो डोकोको अवस्था कहिल्यै फेरिएन। सरकार फेरियो, व्यवस्था फेरियो, तर मेरो डोकोको रिक्तता भने झन् झन् गहिरिँदै गयो। यो रित्तो डोको त वास्तवमा यो देशको ऐना हो, जहाँ चमकधमक त धेरै छ, तर भुइँमान्छेका लागि भने केवल शून्यता मात्र छ।

अब म उठ्नुपर्छ। यो चौतारीको शीतलले मात्र पेट भरिँदैन। काँधमा नाम्लो लगाउँछु। आह... यो नाम्लोले निधारमा बनाएको खाडल झन् गहिरो भएछ। यो खाडलमा पनि त कति दुःखका कथाहरू पुरिएका छन्। म बिस्तारै पाइला सार्छु। डोको हल्लिन्छ, रित्तो भएकोले यसले एउटा खोक्रो आवाज निकाल्छ— 'ठक-ठक'। यो आवाज मेरो मुटुको धड्कनजस्तै लाग्छ। प्रत्येक धड्कनमा एउटा प्रश्न छ— "कहिलेसम्म?" तर यसको उत्तर न पहाडसँग छ, न त यो रित्तो आकाशसँग। म केवल हिँडिरहेछु, एउटा रित्तो डोको बोकेर, एउटा रित्तो जिन्दगी घिसारेर। मेरो यात्रा कहिले सकिन्छ थाहा छैन, तर यति थाहा छ कि जबसम्म यो सास चल्छ, यो रित्तो डोको मेरो काँधबाट ओर्लने छैन। यो मेरो नियति हो, मेरो संघर्ष हो र सायद मेरो अस्तित्वको एक मात्र प्रमाण पनि।