सिटामोल र सञ्चो

नेपाली जनजीवनमा 'सिटामोल' र 'सञ्चो' केवल औषधि मात्र होइनन्, यी त आम मानिसका भरोसा र घरेलु उपचारका पर्याय हुन्। सहरका ठूला अस्पतालदेखि हिमालका दुर्गम बस्तीसम्म, जहाँ आधुनिक चिकित्सा सेवाको पहुँच पुग्न कठिन छ, त्यहाँ पनि यी दुई नाम सुनिन्छन्। सिटामोल र सञ्चोको सम्बन्ध नेपाली समाजसँग यति गहिरो छ कि मानौँ यिनीहरू हरेक घरका प्राथमिक सदस्य हुन्। सामान्य टाउको दुखाइ होस् वा जिउ जिमिजिमि गर्ने ज्वरो, नेपालीको पहिलो रोजाइ सिटामोल नै हुन्छ। त्यस्तै, रुघाखोकीले नाक थुनिएको होस् वा जाडोले जिउ कक्रिएको, सञ्चोको बासना मात्रले पनि आधा बिमार निको भए जस्तो महसुस हुन्छ। यी दुईको जुगलवन्दीले नेपालीहरूलाई धेरैपटक ठूला स्वास्थ्य संकटबाट जोगाएको छ र सामान्य बिमारीका लागि अस्पताल धाउनुपर्ने झन्झटबाट मुक्ति दिएको छ।

सिटामोलको कुरा गर्दा, यो आधुनिक औषधिविज्ञानको एउटा यस्तो वरदान हो जसले पीडा कम गर्ने (Analgesic) र ज्वरो घटाउने (Antipyretic) काम गर्छ। नेपालमा यसको उपलब्धता र सस्तो मूल्यका कारण यो सबैको पहुँचमा छ। एउटा सामान्य मजदुरले पनि आफ्नो गोजीको केही रुपैयाँ खर्च गरेर सिटामोल किन्न सक्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार सिटामोलको सेवन सुरक्षित मानिन्छ, यदि यसलाई सही मात्रामा लिइयो भने। तर नेपाली समाजमा सिटामोललाई 'सर्वगुणसम्पन्न' औषधिका रूपमा लिने गरिन्छ। पेट दुख्यो सिटामोल, जाडो भयो सिटामोल, थकाइ लाग्यो सिटामोल—यो प्रवृत्तिले सिटामोलप्रतिको हाम्रो अगाध विश्वासलाई झल्काउँछ। कहिलेकाहीँ त मानिसहरूले यसलाई खाना जस्तै सामान्य सम्झेर खाली पेटमा पनि खाइदिन्छन्, जुन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ। तर पनि, सिटामोलले दिएको राहतले गर्दा यसको लोकप्रियता कहिल्यै घटेको छैन। विशेषगरी कोभिड-१९ को महामारीका बेला सिटामोलको अभाव हुँदा नेपाली समाज कति विचलित भएको थियो भन्ने कुराले यसको अपरिहार्यतालाई पुष्टि गर्छ।

अर्कोतर्फ, 'सञ्चो' नेपालको आफ्नै पहिचान बोकेको जडीबुटीजन्य औषधि हो। सानो सिसाको बोतलमा हुने यो तेलको सुगन्ध नेपालीका लागि निकै प्रिय छ। मेन्था, युकलिप्टस, कपुर जस्ता प्राकृतिक तेलहरूको मिश्रणबाट बनेको सञ्चोले तत्काल ताजगी प्रदान गर्छ। सञ्चोको प्रयोग गर्ने शैली पनि निकै रोचक छ। कसैले यसलाई निधारमा घस्छन्, कसैले रुमालमा हालेर सुँघ्छन् त कसैले तातो पानीमा हालेर बाफ लिन्छन्। जाडो महिनामा त सञ्चोको माग झन् बढ्छ। लामो यात्रा गर्दा हुने 'मोसन सिकनेस' वा बान्ता हुने समस्यामा सञ्चो सुँघ्दा पाउने राहतको कुनै तुलना हुँदैन। सञ्चो केवल औषधि मात्र होइन, यो त एउटा सुगन्धित सम्झना पनि हो। धेरै नेपालीहरू जो विदेशमा छन्, उनीहरूले आफ्नो झोलामा सञ्चोको सानो बट्टा अनिवार्य रूपमा बोकेका हुन्छन्। परदेशको भूमिमा जब उनीहरूलाई रुघा लाग्छ, सञ्चोको बासनाले उनीहरूलाई आफ्नो देश र घरको न्यानोपनको याद दिलाउँछ।

सिटामोल र सञ्चोको प्रयोगले नेपाली समाजमा एउटा छुट्टै 'सेल्फ-मेडिकेसन' (स्व-उपचार) को संस्कृति विकास गरेको छ। बिरामी हुँदा अस्पताल गएर लाइन लाग्नु र महँगो शुल्क तिर्नु भन्दा पहिले सिटामोल खाने र सञ्चो घस्ने चलनले धेरैको समय र पैसा बचत गरेको छ। तर यो संस्कृतिका आफ्नै चुनौतीहरू पनि छन्। कहिलेकाहीँ गम्भीर प्रकृतिको बिमारीलाई पनि सामान्य ठानेर सिटामोल र सञ्चोकै भर पर्दा उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ। औषधि पसलमा गएर "एउटा सिटामोल दिनुस्" भन्नु नेपालीका लागि सामान्य कुरा हो, तर यसको सही डोज र प्रयोग गर्ने तरिकाबारे धेरैलाई ज्ञान हुँदैन। सिटामोलको अत्यधिक सेवनले कलेजोमा असर गर्न सक्छ भने सञ्चोलाई पनि आँखा वा संवेदनशील अंगमा पर्न दिनु हुँदैन। यी सावधानीहरूका बावजुद पनि नेपाली जनजीवनमा यी दुईको स्थान अटल छ।

नेपालका ग्रामीण भेगहरूमा जहाँ स्वास्थ्य चौकी पुग्न घण्टौँ हिँड्नुपर्छ, त्यहाँ सिटामोल र सञ्चो नै 'डाक्टर' हुन्। गाउँका स-साना पसलहरूमा चामल र नुनसँगै सिटामोल र सञ्चो बिक्री हुन्छन्। जब राति अचानक बच्चालाई ज्वरो आउँछ, आमाले सबैभन्दा पहिले सिरानीमुनि वा दराजमा सिटामोल खोज्छिन्। त्यो एउटा सानो चक्कीले दिने राहतले आमाको मनमा जुन शान्ति मिल्छ, त्यसको कुनै मूल्य हुँदैन। त्यस्तै, बुढाबुढीहरूले जाडोमा जिउ दुख्दा सञ्चो लगाएर आगो तापेको दृश्य नेपाली गाउँघरको एउटा जीवन्त तस्विर हो। यी औषधिहरूले गरिब र विपन्न वर्गका लागि स्वास्थ्य सुरक्षाको एउटा आधारभूत तह प्रदान गरेका छन्। सञ्चोको जडीबुटीयुक्त गुण र सिटामोलको एलोप्याथिक प्रभावले मिलेर नेपालीको प्रतिरोधात्मक क्षमता र सहनशीलतालाई पनि बढावा दिएको छ।

आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि यी दुई उत्पादनले नेपालको बजारमा ठूलो हिस्सा ओगटेका छन्। सिटामोल स्वदेशमै उत्पादन हुने र सरकारले निःशुल्क वितरण गर्ने औषधिमध्ये एक हो। सञ्चो त झन् नेपालको आफ्नै 'हर्बल' गौरव हो। विदेशी ब्रान्डका मलम र बामहरू बजारमा प्रशस्त भए पनि सञ्चोको लोकप्रियतालाई कसैले उछिन्न सकेको छैन। यसले के देखाउँछ भने नेपालीहरू अझै पनि आफ्नै माटोको सुगन्ध र विश्वासिलो पुरानो उपचार पद्धतिमा विश्वास गर्छन्। सञ्चो र सिटामोलको यो अटुट विश्वासले गर्दा नै होला, आजको आधुनिक युगमा पनि यिनीहरूको माग र चर्चा उत्तिकै छ।

आजकल सामाजिक सञ्जालमा सिटामोल र सञ्चोलाई लिएर धेरै ठट्टा र मिम्स (Memes) हरू पनि बनाइन्छ। "हरेक समस्याको समाधान सिटामोल र सञ्चो" भन्ने भावका व्यङ्ग्यहरूले पनि यसको व्यापकतालाई नै संकेत गर्छन्। कोही बिरामी भएर फेसबुकमा स्टाटस लेख्यो भने साथीभाइले जिस्क्याउँदै भन्छन्— "सञ्चो सुँघ र सिटामोल खाऊ, ठीक भइहाल्छ।" यो ठट्टाभित्र एउटा गहिरो सत्य लुकेको छ— नेपालीका लागि यी दुई कुरा प्राथमिक उपचारका मेरुदण्ड हुन्। चाहे त्यो हिमाल चढ्ने शेर्पा होस् वा तराईको खेतमा काम गर्ने किसान, सबैको प्राथमिक उपचार बाकस (First Aid Kit) मा यी दुई चिज अनिवार्य हुन्छन्।

यद्यपि, समय बदलिँदै जाँदा र स्वास्थ्य चेतना बढ्दै जाँदा मानिसहरूले यी औषधिको प्रयोगमा सावधानी अपनाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ। सिटामोल र सञ्चो प्रभावकारी त छन्, तर यिनीहरू सबै रोगका अचुक औषधि भने होइनन्। सामान्य दुखाइ र ज्वरोका लागि त ठिकै हो, तर जटिल समस्यामा चिकित्सकको सल्लाह लिनैपर्छ। सञ्चोलाई अत्यधिक प्रयोग गर्दा छालामा जलन हुन सक्छ भने सिटामोलको जथाभावी प्रयोगले शरीरका भित्री अंगहरूलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ। तर पनि, नेपाली सन्दर्भमा सिटामोल र सञ्चोको सम्बन्ध भावनात्मक बढी छ। यी दुई चिजले नेपालीलाई अभावमा पनि बाँच्न र सामान्य पीडालाई सहजै झेल्न सिकाएका छन्।

अन्त्यमा, सिटामोल र सञ्चो नेपाली स्वास्थ्य संस्कृतिका दुईवटा पाङ्ग्रा हुन्। एउटाले शरीरको भित्री तापक्रम र पीडालाई शान्त पार्छ भने अर्कोले बाहिरी शीतलता र बासनाको जादुले मनलाई फुरुङ्ग बनाउँछ। यी दुईको सानो सिसा र चक्कीभित्र लाखौँ नेपालीको भरोसा र मुस्कान लुकेको छ। जबसम्म नेपाली समाजमा सामान्य दुखाइ र रुघाखोकीको अस्तित्व रहन्छ, तबसम्म सिटामोल र सञ्चोको सान्दर्भिकता पनि रहिरहनेछ। यी केवल औषधि मात्र होइनन्, नेपालीपनका आधारभूत तत्व हुन् जसले हामीलाई बिरामी पर्दा 'सञ्चो' भएको आभास दिलाउँछन्। सिटामोलको सेतो चक्की र सञ्चोको हरियो बासना सधैँ नेपाली घर-आँगनमा झुल्किरहनेछन्, एउटा भरपर्दो साथीको रूपमा।