काठमाडौंको साँझ

 

काठमाडौंको साँझ एउटा यस्तो समय हो, जहाँ सहरले आफ्नो व्यस्तताको जामा फुकालेर एउटा भिन्न रङ र रूप धारण गर्छ। उपत्यकाको चारैतिर घेरिएका पहाडहरूका टाकुरामा जब सूर्यको अन्तिम सुनौलो किरण ठोकिन्छ, तब यो प्राचीन सहरको वातावरणमा एउटा अनौठो हलचल सुरु हुन्छ। काठमाडौंको साँझ केवल दिनको अन्त्य मात्र होइन, बरु यो त लाखौँ मानिसहरूको भावना, थकाइ, सपना र काठमाडौंको मौलिक संस्कृतिको संगम पनि हो। दिनभरिको चर्को घाम, धूलो र कोलाहल बिस्तारै मन्द हुँदै जान्छ र साँझको चिसो हावाले सहरलाई बिस्तारै अँगाल्न थाल्छ। यो समयमा काठमाडौं एउटा ठूलो रङ्गमञ्च जस्तो देखिन्छ, जहाँ हरेक पात्र आ-आफ्नो गन्तव्यतिर दौडिरहेका हुन्छन्।

साँझको सुरुवातसँगै काठमाडौंका सडकहरूको दृश्य बदलिन्छ। कोटेश्वर, कलंकी र जडिबुटी जस्ता मुख्य नाकाहरूमा सवारी साधनहरूको एउटा लामो ताँती देखिन्छ। घर फर्किने हतारोमा रहेका मानिसहरूका आँखामा दिनभरिको कामको थकान प्रष्ट देखिन्छ, तर सँगसँगै परिवारसँग भेटिने एउटा मधुर आशा पनि लुकेको हुन्छ। अफिसबाट निस्किएका कर्मचारीहरू, कलेज सकेर फर्किएका विद्यार्थीहरू र सडक किनारमा साना पसल थापेर बसेका व्यापारीहरू—सबैका लागि साँझको एउटा छुट्टै अर्थ हुन्छ। बाटोको जाममा फसेका गाडीहरूको हर्न र मानिसहरूको गुनगुनले सहरलाई एउटा छुट्टै 'रिदम' दिइरहेको हुन्छ। काठमाडौंको साँझको ट्राफिक जामलाई धेरैले झर्को मान्छन्, तर यो पनि काठमाडौंको एउटा अभिन्न पहिचान बनिसकेको छ, जहाँ मानिसहरूले ऐना हेर्दै वा रेडियो सुन्दै आफ्नो धैर्यताको परीक्षा दिइरहेका हुन्छन्।

बौद्ध, पशुपतिनाथ र स्वयम्भू जस्ता धार्मिक स्थलहरूमा काठमाडौंको साँझको दृश्य अझ बढी आध्यात्मिक र शान्त हुन्छ। पशुपतिनाथको बागमती किनारमा हुने सन्ध्या आरतीको माहोलले काठमाडौंको साँझलाई एउटा पवित्र उचाइ दिन्छ। शंखको ध्वनि, घण्टीको गुन्जन र दीपहरूको प्रकाशले वातावरणलाई भक्तिमय बनाउँछ। त्यहाँ भेला भएका भक्तजनहरू र पर्यटकहरूका लागि त्यो साँझ केवल समयको एउटा हिस्सा मात्र हुँदैन, बरु एउटा मानसिक शान्तिको क्षण बन्छ। उता बौद्ध स्तुपाको वरिपरि लामाहरूको मन्त्रोच्चारण र घिउका बत्तीहरूको मधुर प्रकाशले एउटा बेग्लै शान्तिको अनुभूति गराउँछ। कोरा (स्तुपाको वरिपरि घुम्ने कार्य) गरिरहेका मानिसहरूको पाइलाले काठमाडौंको साँझलाई एउटा लयबद्ध गति प्रदान गर्छ।

सहरका गल्लीहरू र चोकहरूमा साँझको आगमनसँगै एउटा छुट्टै व्यापारिक र सामाजिक माहोल सुरु हुन्छ। असन, इन्द्रचोक र न्युरोडका साँघुरा गल्लीहरूमा साँझको समयमा मानिसहरूको भिड यति बाक्लो हुन्छ कि त्यहाँ खुट्टा राख्ने ठाउँ पनि हुँदैन। सडक किनारमा बेचिने तातो मःम, पानीपुरी र चटपटेको बासनाले बटुवाहरूको ध्यान तान्छ। चिया पसलहरूमा चियाको सुर्काेसँगै सुरु हुने राजनीतिक गफ र समसामयिक चर्चाले काठमाडौंको साँझलाई 'बौद्धिक' बनाउँछ। न्युरोडको गेट नजिकै पत्रिका बेच्नेहरूको आवाज र नयाँ फेशनका लुगाहरू हेर्ने युवायुवतीहरूको समूहले सहरलाई जीवन्त बनाइराख्छ। काठमाडौंको साँझमा बजारको यो रौनकले सहर कहिल्यै नसुत्ने जीवन्त प्राणी जस्तो भान गराउँछ।

वसन्तपुर दरबार क्षेत्र (हनुमानढोका) मा काठमाडौंको साँझको एउटा ऐतिहासिक र रोमान्टिक रूप देखिन्छ। पुराना मन्दिरका सिँढीहरूमा बसेर कुराकानी गरिरहेका जोडीहरू, परेवाहरूलाई दाना खुवाउँदै गरेका पर्यटकहरू र काष्ठमण्डपको छायामा सुस्ताइरहेका वृद्धवृद्धाहरूले यो ठाउँलाई एउटा सामूहिक विश्रामस्थल बनाएका हुन्छन्। साँझको मलिन प्रकाशमा ती काठका बुट्टाहरू र प्राचीन इँटाहरूले इतिहासको कथा सुनाए जस्तो लाग्छ। वसन्तपुरको साँझमा एउटा अनौठो मोहनी छ, जहाँ आधुनिकता र प्राचीनताको सुन्दर मिलन भएको देखिन्छ। यहाँको चिसो ढुङ्गे भुइँमा बसेर काठमाडौंको आकाश नियाल्दा मानिसले आफ्ना सबै दुःखहरू केही समयका लागि बिर्सन सक्छ।

सहरका क्याफे र रेस्टुरेन्टहरूमा पनि साँझको एउटा छुट्टै रौनक हुन्छ। ठमेलका गल्लीहरूमा बज्ने लाइभ म्युजिक (Live Music) र पर्यटकहरूको चहलपहलले काठमाडौंलाई एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सहरको रूप दिन्छ। विदेशी र स्वदेशी पर्यटकहरूले भरिएका ठमेलका रेस्टुरेन्टहरूमा काठमाडौंको साँझ निकै रंगीन हुन्छ। कतै गितारको मधुर धुन त कतै रक म्युजिकको चर्को आवाजले युवाहरूलाई आकर्षित गरिरहेको हुन्छ। झिप्झिपे बत्तीहरूले सजिएका ठमेलका पसलहरूले काठमाडौंको साँझलाई एउटा आधुनिक र 'ग्ल्यामरस' रूप प्रदान गर्छन्। तर, यसको ठीक विपरित काठमाडौंका भित्री नेवारी बस्तीहरूमा भने साँझको समयमा एउटा शान्त र घरायसी वातावरण हुन्छ, जहाँ मानिसहरू समयमै घर पुगेर सुकुलमा बसी हाँसखेल गर्दै खाना खाइरहेका हुन्छन्।

काठमाडौंको साँझको एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको यहाँको आकाश हो। यदि तपाईं नगरकोट, चोभार वा रानीकोट जस्ता अग्ला ठाउँबाट काठमाडौंलाई हेर्नुभयो भने, साँझमा सहर एउटा चम्किलो हिराको हार जस्तो देखिन्छ। घरहरूमा बल्ने बिजुलीका बत्तीहरूले उपत्यकालाई एउटा कृत्रिम तारा मण्डल जस्तो बनाउँछन्। सडकमा गुड्ने गाडीका हेडलाइटहरूले एउटा अविरल बगिरहेको प्रकाशको नदी जस्तो भ्रम सिर्जना गर्छन्। यो दृश्यले मानिसलाई काठमाडौंको विशालता र यहाँको जनसंख्याको घनत्वको बोध गराउँछ। माथिबाट हेर्दा काठमाडौंको साँझ निकै शान्त देखिए पनि, ती चम्किला बत्तीहरू भित्र लाखौँ संघर्ष, सफलता र असफलताका कथाहरू लुकेका हुन्छन्।

साँझ ढल्दै जाँदा काठमाडौंका सडकहरू बिस्तारै रित्तिन थाल्छन्। पसलका सटरहरू तानिन्छन् र सडकका कुकुरहरूको राज सुरु हुन्छ। रातको पहिलो प्रहरमा काठमाडौं एउटा छुट्टै मौनतामा डुब्छ। तर यो मौनता पनि पूर्ण हुँदैन; कतै टाढाबाट आइरहेको गाडीको आवाज वा सुरक्षा गार्डको सिठ्ठीले सहर जागा रहेको संकेत दिइरहन्छ। काठमाडौंको साँझले मानिसलाई भोलिको नयाँ आशाका लागि तयार हुन सिकाउँछ। दिनभरिको भागदौड पछि जब मानिस आफ्नो सानो डेरा वा घरमा पुग्छ, तब मात्र उसले काठमाडौंको साँझको वास्तविक न्यायोपन महसुस गर्छ। एउटा कप तातो चिया वा कफीसँग झ्यालबाट बाहिरको अँध्यारो हुँदै गरेको सहर हेर्नुको आनन्द नै बेग्लै हुन्छ।

यद्यपि, काठमाडौंको साँझ सधैँ रमाइलो मात्र हुँदैन। धेरैका लागि यो समय भोको पेट घर फर्किने विवशता पनि हो। सडकमा मागेर बस्नेहरू, सडक बालकहरू र रातभरि काम गर्नुपर्ने मजदुरहरूका लागि काठमाडौंको साँझ एउटा नयाँ संघर्षको सुरुवात हो। चिसो सिमेन्टको भुइँमा सुत्नुपर्ने बाध्यता भएकाहरूका लागि साँझको त्यो चिसो हावा एउटा शत्रुका रूपमा आउँछ। यसरी काठमाडौंको साँझले समाजका दुईवटा फरक पाटाहरूलाई एकैसाथ बोकेर हिँडेको हुन्छ। एउटा पाटोमा भव्यता र विलासिता छ भने अर्को पाटोमा चरम अभाव र विवशता छ। यी दुई विपरीत ध्रुवहरूको मिलन नै वास्तवमा काठमाडौंको वास्तविक चरित्र हो।

मौसम अनुसार काठमाडौंको साँझको रूप पनि फेरिने गर्छ। हिउँदको साँझमा सहर कुहिरोले ढाकिएको हुन्छ र मानिसहरू छिट्टै घरभित्र पस्न खोज्छन्। बर्खाको साँझमा भने पानीको फुरफुर र माटोको बासनाले सहरलाई रोमान्टिक बनाउँछ। झरी परेको साँझमा काठमाडौंका सडकमा देखिने रङ्गीचङ्गी छाताहरू र सडकको पानीमा प्रतिविम्बित हुने बत्तीका किरणहरूले एउटा कलात्मक दृश्य निर्माण गर्छन्। वसन्त ऋतुको साँझमा भने ढकमक्क फुलेका फूलहरू र बास्नादार हावाले सहरलाई एउटा बेहुली जस्तै सिँगारेको हुन्छ। काठमाडौंको साँझले ऋतुहरूलाई पनि आफ्नै शैलीमा स्वागत गर्छ।

अन्त्यमा, काठमाडौंको साँझ एउटा यस्तो कविता हो जुन कहिल्यै लेखिएर सकिँदैन। यो एउटा यस्तो संगीत हो जसको धुन हरेक व्यक्तिले आफ्नै तरिकाले सुन्छ। कसैका लागि यो प्रेमको समय हो, कसैका लागि थकानको, त कसैका लागि नयाँ योजना बुन्ने समय। काठमाडौंको यो साँझले नै यस सहरलाई एउटा जीवित इतिहास र भविष्यको संगम बनाएको छ। सहरका बत्तीहरू निभ्दै गर्दा र मानिसहरू निद्राको काखमा जाँदा पनि काठमाडौंको साँझको त्यो मधुर याद मानिसको मनमा ताजा नै रहन्छ। काठमाडौंको साँझ केवल २४ घण्टाको एउटा खण्ड मात्र होइन, यो त काठमाडौंवासीको जीवन जिउने एउटा शैली र पहिचान हो। जतिसुकै प्रदूषण वा समस्या भए पनि, काठमाडौंको एउटा सुन्दर साँझले सबै कुरा बिर्साएर मानिसलाई फेरि यो सहरसँग प्रेम गर्न बाध्य बनाउँछ।