रित्तो कुर्सी

 

'रित्तो कुर्सी' केवल एउटा काठ, फलाम वा प्लास्टिकबाट बनेको निर्जीव वस्तु मात्र होइन, बरु यो त मानवीय अनुपस्थिति, सत्ताको मोह, पर्खाइको पीडा र समयको निर्मम गतिको एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो। नेपाली साहित्य र समाजमा 'कुर्सी' शब्दले सधैँ एउटा विशेष अर्थ र ओहोदा बोक्ने गर्छ। जब त्यो कुर्सी रित्तो हुन्छ, त्यसले कहिलेकाहीँ एउटा युगको अन्त्यको संकेत गर्छ भने कहिलेकाहीँ एउटा गहिरो शून्यताको। रित्तो कुर्सीले बोल्ने भाषा शब्दहरूभन्दा बढी मुखरित हुन्छन्। यसले हामीलाई ती मानिसहरूको याद दिलाउँछ जो एक समय त्यहाँ विराजमान थिए, जसका निर्णयहरूले समाज र परिवारलाई दिशा दिन्थे, र जो आज केवल स्मृतिमा सीमित छन्। एउटा रित्तो कुर्सीको अगाडि उभिएर हेर्दा मानिसले जीवनको क्षणभंगुरता र अनन्तको आभास एकैसाथ पाउन सक्छ।

हाम्रो घरको आँगनमा वा बैठक कोठाको एउटा कुनामा राखिएको रित्तो कुर्सीले प्रायः घरको मुली वा ज्येष्ठ सदस्यको अभावलाई खड्काउँछ। बुढो भइसकेको त्यो काठको कुर्सी, जसका खुट्टाहरू अलिअलि हल्लिन्छन् र जसमा बस्दा एउटा विशेष प्रकारको आवाज निस्कन्छ, त्यसमा बसेर हजुरबुबाले सुनाउने दन्त्यकथाहरू र उहाँको खोकीको ध्वनिको प्रतिध्वनि अझै पनि त्यही रित्तो कुर्सीको वरिपरि घुमिरहे जस्तो लाग्छ। जब परिवारका सदस्यहरू विदेशिन्छन् वा संसार छोडेर जान्छन्, तब तिनले प्रयोग गर्ने कुर्सीहरू रित्ता हुन्छन्। ती रित्ता कुर्सीहरूले चाडपर्वका बेला झन् बढी रुवाउँछन्। दशैँको टीकामा आशीर्वाद दिने हातहरू नहुँदा त्यो रित्तो कुर्सीले घरको रित्तोपनलाई अझ बढी गिज्याइरहेको हुन्छ। यसरी व्यक्तिगत जीवनमा रित्तो कुर्सी एउटा यस्तो घाउ हो, जुन समयसँगै निको त होला तर त्यसको दाग कहिल्यै मेटिँदैन।

राजनीतिक र सामाजिक परिवेशमा 'रित्तो कुर्सी' को अर्थ अझ व्यापक र कहिलेकाहीँ व्यङ्ग्यात्मक हुन्छ। सत्ताको लुछाचुडी हुने ठाउँमा कुर्सी सधैँ चर्चाको केन्द्रमा रहन्छ। कोही कुर्सीका लागि मरिहत्ते गर्छन् त कोही कुर्सीमा पुगेपछि तलका मानिसहरूलाई बिर्सिन्छन्। तर जब कुनै शक्तिशाली पदको कुर्सी रित्तो हुन्छ, त्यसले एउटा अस्थिरता र अन्योलको सिर्जना गर्छ। इतिहासका कतिपय कालखण्डमा रित्तो कुर्सीले ठूला क्रान्ति र परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गरेको छ। कुनै सभा वा समारोहमा मुख्य अतिथिको कुर्सी रित्तो रहनुले व्यवस्थापकीय कमजोरी मात्र होइन, बरु त्यस व्यक्तिको महत्त्व र अनुपस्थितिको गाम्भीर्यलाई पनि दर्शाउँछ। राजनीतिमा त रित्तो कुर्सी एउटा यस्तो अवसर हो, जहाँ अर्को कोही पुग्नका लागि अनेकौँ दाउपेचहरू भइरहेका हुन्छन्। तर बिर्सनु नहुने कुरा के हो भने, कुर्सीमा जो बसे पनि एक न एक दिन त्यसलाई रित्तो छोडेर जानैपर्छ।

दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, रित्तो कुर्सीले 'शून्यवाद' को वकालत गर्छ। मानिसले जीवनभरि जे जति मान, सम्मान र सम्पत्ति आर्जन गरे पनि अन्त्यमा उसले छोडेर जाने भनेको एउटा रित्तो स्थान नै हो। हामी सबै यो संसारको रङ्गमञ्चमा केही समयका लागि आएका पात्रहरू हौँ, जसले आफ्नो भूमिका सकिएपछि आफ्नो कुर्सी खाली गर्नुपर्छ। रित्तो कुर्सीले हामीलाई अहंकार त्याग्न सिकाउँछ। यसले भन्छ कि तिमी आज यो कुर्सीमा बसेर गर्व गरिरहेका छौ, तर भोलि तिम्रो अस्तित्व हराएपछि पनि यो कुर्सी यहीँ रहनेछ र यसमा अर्को कोही नयाँ अनुहार आउनेछ। यो चक्र निरन्तर चलिरहन्छ। त्यसैले, कुर्सीमा बस्नुभन्दा पनि कुर्सीमा रहँदा गरिएका कर्महरूले बढी महत्त्व राख्छन्। रित्तो कुर्सीले ती कर्महरूको मूल्याङ्कन गर्ने ऐनाको काम गर्छ।

साहित्यकारहरूका लागि रित्तो कुर्सी एउटा उर्वर विम्ब हो। कविताहरूमा रित्तो कुर्सीले प्रायः विरह, प्रतीक्षा र मृत्युको चित्रण गर्छ। एउटी आमाले आफ्नो छोराको पर्खाइमा झ्यालनेर राखेको रित्तो कुर्सी, वा एउटा प्रेमीले आफ्नो प्रेमिकाको सम्झनामा बगैँचामा छोडेको रित्तो कुर्सी—यी सबैमा एउटा नभनिएको कथा लुकेको हुन्छ। कथाकारहरूले रित्तो कुर्सीलाई रहस्यको रूपमा पनि प्रयोग गर्छन्। कहिलेकाहीँ कुनै रित्तो कुर्सीमा अदृश्य शक्ति वा आत्मा बसेको कल्पना गरिन्छ, जसले मानिसको मनमा डर र कौतूहल पैदा गर्छ। रित्तो कुर्सीको त्यो मौनता भित्र हजारौँ चिच्याहटहरू दबिएका हुन सक्छन्। यसले समयको त्यो क्रूरतालाई देखाउँछ, जहाँ भौतिक वस्तुहरू त बाँकी रहन्छन् तर तिनीहरूलाई प्रयोग गर्ने मानिसहरू बिलाएर जान्छन्।

कार्यालय र कार्यस्थलहरूमा रित्तो कुर्सीले अर्कै अर्थ बोक्छ। एउटा कर्मचारीले अवकाश पाउँदा वा कसैको आकस्मिक निधन हुँदा कार्यकक्षमा रहेको उसको रित्तो कुर्सीले सहकर्मीहरूको मनमा एउटा गहिरो चोट पुर्‍याउँछ। हिजोसम्म सँगै बसेर चिया खाएको र काम गरेको साथीको कुर्सी आज रित्तो देख्दा मानिसलाई जीवनको अनिश्चितताको बोध हुन्छ। पछि त्यो कुर्सीमा नयाँ मान्छे आउँछ, कामहरू फेरि सुचारु हुन्छन्, तर त्यो पुरानो मान्छेले छोडेको शून्यता कतै न कतै रहिरहन्छ। यसले संस्थागत जीवनको कठोरतालाई पनि देखाउँछ, जहाँ मानिस प्रतिस्थापन योग्य (replaceable) हुन्छन् तर भावनाहरू हुँदैनन्। रित्तो कुर्सीले हामीलाई सम्झाउँछ कि काम र पदभन्दा माथि मानवीय सम्बन्धहरू हुन्छन्, जसको अभाव कुनै पनि नयाँ नियुक्तिले पूर्ति गर्न सक्दैन।

गाउँघरका चौतारीहरूमा रहेका ढुङ्गे कुर्सी वा बेन्चहरू जब रित्ता हुन्छन्, तब त्यसले गाउँको युवा जनशक्ति पलायन भएको तितो यथार्थलाई बोल्छ। हिजोका दिनमा बुढापाकाहरू बसेर सुर्ती तमाखु खाँदै गफ गर्ने ती चौतारीका कुर्सीहरू आज झारपातले ढाकिएका छन् र रित्ता छन्। यो रित्तोपनले एउटा संस्कृतिको क्षयीकरण र बस्तीहरूको रित्तोपनलाई चित्रण गर्छ। सहरका पार्कहरूमा रहेका रित्ता कुर्सीहरूले भने मानिसहरूको एक्लोपनलाई देखाउँछन्। भिडभाडका बीचमा पनि कोही नभएको त्यो रित्तो कुर्सीले आधुनिक मानिसको मानसिक अवस्थाको प्रतिनिधित्व गर्छ। मानिसहरूका बीचमा भौतिक दूरी कम भए पनि भावनात्मक रूपमा उनीहरू एकअर्काका लागि रित्तो कुर्सी जस्तै भएका छन्।

रित्तो कुर्सीको अर्को पक्ष भनेको 'प्रतीक्षा' हो। कसैको आगमनको आशमा सजाइएको कुर्सीले प्रेम र धैर्यताको पराकाष्ठा देखाउँछ। एउटा प्रतीक्षालयमा रहेका रित्ता कुर्सीहरूले यात्रीहरूको कथा भन्छन्—कोही आए, कोही गए। ती कुर्सीहरूले कति मिलन र कति विछोडका दृश्यहरू हेरेका होलान्? कसैका लागि रित्तो कुर्सी एउटा नयाँ सुरुवातको आशा हो। "यो कुर्सी तिम्रो लागि खाली छ" भन्नुको अर्थ हो—हामी कसैलाई आफ्नो जीवनमा स्थान दिन तयार छौँ। यसरी रित्तो कुर्सीले केवल नकारात्मकता मात्र होइन, बरु सम्भावना र निमन्त्रणाको सन्देश पनि दिन्छ।

आधुनिक कला र फोटोग्राफीमा पनि रित्तो कुर्सीलाई एउटा प्रभावशाली विषय बनाइएको छ। एउटा रित्तो कोठामा एक्लै रहेको कुर्सीको ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट फोटोले मानिसको भित्री मनको उजाडपनलाई कलात्मक रूपमा व्यक्त गर्छ। कलाकारहरूले रित्तो कुर्सी मार्फत न्याय, समानता र अधिकारको आवाज पनि उठाउँछन्। जब उत्पीडित वर्गका लागि राज्यको नीति निर्माण गर्ने ठाउँमा कुर्सी रित्तो रहन्छ, त्यसले लोकतन्त्रको उपहास गरिरहेको हुन्छ। यसरी रित्तो कुर्सी एउटा राजनीतिक औजार पनि हो, जसले कसको उपस्थिति छ र कसको छैन भन्ने कुराको हिसाब राख्छ।

अन्त्यमा, रित्तो कुर्सी जीवनको एउटा यस्तो सत्य हो जसलाई हामीले स्वीकार गर्नैपर्छ। हामी सबैले एक दिन आफ्नो कुर्सी रित्तो छोड्नुपर्नेछ। महत्त्वपूर्ण कुरा यो होइन कि हामी कति समय त्यो कुर्सीमा बस्यौँ, बरु महत्त्वपूर्ण यो हो कि हामी त्यो कुर्सीमा रहँदा कस्तो पदचाप छोडेर गयौँ। यदि हाम्रो अनुपस्थितिमा हाम्रो रित्तो कुर्सीलाई हेरेर कसैको आँखा रसाउँछन् वा कसैले हाम्रो आदर्शलाई सम्झिन्छ भने मात्र हाम्रो कुर्सीमा बसाइ सार्थक भएको मानिन्छ। रित्तो कुर्सीले हामीलाई सधैँ एउटै कुरा भनिरहन्छ—पद र पावर अस्थायी हुन्, केवल प्रेम र मानवता मात्र स्थायी हुन्। त्यसैले, जिन्दगीको यो रित्तो कुर्सीको दर्शनलाई बुझेर अगाडि बढ्नु नै वास्तविक बुद्धिमानी हो। यो कुर्सीको मौनतालाई सुन्नुहोस्, यसले तपाईँलाई तपाईँकै अस्तित्वको गहिराइमा पुर्‍याउनेछ।