विछोडपछि मानिसको अवस्था

 

विछोड एउटा यस्तो गहिरो र मर्मान्तक अनुभव हो, जसले मानिसको भित्री संसारलाई पूरै हल्लाइदिन्छ। चाहे त्यो मृत्युका कारण होस्, सम्बन्ध विच्छेदका कारण होस् वा परिस्थितिले जुराएको टाढापन—विछोडले मानिसको मानसपटलमा एउटा कहिल्यै निको नहुने घाउ छोडेर जान्छ। विछोडपछिको अवस्थालाई केवल एउटा दुःखद घटनाका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन, यो त एउटा लामो र कष्टकर मानसिक यात्रा हो। जब हामी कसैलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अंग मान्छौं, हाम्रो परिचय, हाम्रा बानीहरू र हाम्रा भविष्यका सपनाहरू पनि उनीहरूसँगै बुनिएका हुन्छन्। अचानक ती व्यक्ति हाम्रो जीवनबाट अलग हुँदा, हामीले केवल एउटा व्यक्ति मात्र गुमाउँदैनौं, बरु आफ्नो अस्तित्वको एउटा ठूलो हिस्सा पनि गुमाउँछौं। विछोडपछिको पहिलो अवस्था भनेको 'अविश्वास' र 'शून्यता' हो। मानिसलाई लाग्छ कि यो सबै एउटा नराम्रो सपना हो र केही समयपछि सबै कुरा पहिले जस्तै हुनेछ। यो अस्वीकारको भावनाले मानिसलाई केही समयका लागि पीडाबाट जोगाउन खोज्छ, तर बिस्तारै जब वास्तविकताले प्रहार गर्छ, तब शून्यताको पहाड अगाडि आएर उभिन्छ।

विछोडपछि मानिसको दैनिक दिनचर्या एउटा बोझ जस्तो बन्न पुग्छ। जुन कोठामा सँगै बिताएका पलहरू थिए, त्यही कोठा अब गिज्याउन थाल्छ। सँगै खाएका खानेकुरा, सुनेका गीतहरू र हिँडेका बाटाहरू सबैले ती व्यक्तिको अभावलाई झन् गाढा बनाइदिन्छन्। बिहान आँखा खुल्ने बित्तिकै आउने पहिलो विचार र राति सुत्नुअघिको अन्तिम सम्झनाले मानिसलाई भित्रभित्रै गलाउँछ। यस अवस्थामा मानिसले आफूलाई भीडमा भए पनि एक्लो महसुस गर्छ। वरिपरि मानिसहरू बोलिरहेका हुन्छन्, हाँसिरहेका हुन्छन्, तर विछोडको पीडामा रहेको व्यक्तिको लागि संसारको सबै रङ फिक्का लाग्छ। उसलाई लाग्छ कि संसार रोकिएको छ, तर विडम्बना यो छ कि संसार आफ्नै गतिमा चलिरहन्छ, जसले गर्दा उसलाई झन् बढी एक्लोपन र अलगावको महसुस हुन्छ।

विछोडपछिको अर्को जटिल चरण भनेको 'पश्चाताप' र 'स्वयंलाई दोषारोपण' गर्नु हो। मानिसले पुराना कुराहरू सम्झँदै सोच्न थाल्छ—"यदि मैले त्यसो नगरेको भए के हुन्थ्यो होला?" वा "मैले अन्तिम पटक उसलाई राम्ररी बिदा गर्न पाएको भए हुन्थ्यो।" यी अनुत्तरित प्रश्नहरूले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकाउँछन्। उसले आफ्ना गल्तीहरूलाई बढाइचढाइ गरेर हेर्न थाल्छ र आफैलाई सजाय दिन खोज्छ। कहिलेकाहीँ यो रिसमा परिणत हुन्छ—कहिले आफूप्रति, कहिले छोडेर जाने व्यक्तिप्रति, त कहिले भाग्य वा ईश्वरप्रति। यो क्रोधको अवस्था निकै खतरनाक हुन्छ किनकि यसले मानिसको विवेकलाई छोपिदिन्छ। उसले आफ्नो करियर, स्वास्थ्य र अन्य सम्बन्धहरूलाई बेवास्ता गर्न थाल्छ। खानामा अरुचि हुने, अनिद्राको समस्या देखिने र सधैं एउटा भारीपन महसुस हुनु यस अवस्थाका शारीरिक लक्षणहरू हुन्।

समय बित्दै जाँदा विछोडको पीडा 'अवसाद' वा डिप्रेसनको नजिक पुग्न सक्छ। जब मानिसलाई लाग्छ कि अब कहिल्यै केही राम्रो हुने छैन र उसको जीवनको अर्थ नै समाप्त भयो, तब ऊ एउटा अँध्यारो सुरुङमा फसेको महसुस गर्छ। उसलाई लाग्न सक्छ कि खुसी हुनु भनेको छोडेर जाने व्यक्तिप्रति धोका हो। त्यसैले, उसले जानीजानी आफूलाई दुःखमा डुबाइराख्न खोज्छ। कसैले सान्त्वना दिन खोज्दा पनि उसलाई ती शब्दहरू खोक्रा र अर्थहीन लाग्छन्। यो अवस्थामा मानिसको आत्मसम्मान र आत्मविश्वासमा ठूलो ह्रास आउँछ। उसले आफूलाई अयोग्य सम्झन थाल्छ र सोच्छ कि सायद ऊ प्रेम वा साथ पाउन लायक नै थिएन। यस्तो नकारात्मक सोचले गर्दा मानिस सामाजिक जीवनबाट टाढिन्छ र एउटा साँघुरो घेरामा कैद हुन्छ।

तर, विछोडको यो कालो बादल सधैं रहिरहँदैन। मानव मनको एउटा अनौठो गुण छ—अनुकूलन गर्ने क्षमता। धेरै समयको संघर्षपछि बिस्तारै मानिसले 'स्वीकारोक्ति' को दिशामा पाइला चाल्न थाल्छ। यो स्वीकार गर्नु कि "ऊ अब मेरो जीवनमा छैन" सबैभन्दा कठिन तर सबैभन्दा मुक्त गराउने सत्य हो। जब मानिसले यो सत्यलाई हृदयदेखि स्विकार्छ, तब मात्र निको हुने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। सम्झनाहरू अझै हुन्छन्, पीडा अझै हुन्छ, तर त्यो पीडा अब सहन सकिने स्तरमा आउँछ। अब ती सम्झनाहरूले रुवाउनुको सट्टा कहिलेकाहीँ ओठमा मुस्कान पनि ल्याउन थाल्छन्। मानिसले बुझ्न थाल्छ कि जीवन कसैको लागि रोकिँदैन र आफू बाँच्नुको पनि केही न केही अर्थ छ।

विछोडले मानिसलाई दार्शनिक पनि बनाउँछ। यसले जीवनको क्षणभंगुरता र सम्बन्धको संवेदनशीलता सिकाउँछ। जसले विछोडको गहिरो चोट भोगेको हुन्छ, उसले अरूको दुःखलाई सजिलै बुझ्न सक्छ। उसमा सहानुभूति र धैर्यताको विकास हुन्छ। कतिपय मानिसहरूले आफ्नो यो पीडालाई रचनात्मक कार्यमा बदल्छन्। संसारका उत्कृष्ट कविता, गीत, चित्रकला र साहित्यहरू प्रायः विछोडकै जगमा उभिएका छन्। पीडालाई शक्तिमा बदल्ने यो प्रक्रियाले मानिसलाई पहिलेभन्दा अझ परिपक्व र बलियो बनाउँछ। उसले अब सम्बन्धहरूलाई नयाँ दृष्टिकोणले हेर्न थाल्छ र साना-साना खुसीहरूको महत्त्व बुझ्न थाल्छ।

विछोडपछिको पुनर्निर्माणको समयमा मानिसले नयाँ रुचिहरू खोज्छ, नयाँ मानिसहरूसँग भेट्छ र आफ्नो परिचयलाई फेरि परिभाषित गर्छ। यो एक प्रकारको नयाँ जन्म जस्तै हो। उसले सिक्छ कि आफ्नो खुसीको चाबी अरू कसैको हातमा सुम्पनु हुँदैन। आत्म-प्रेम (Self-love) को महत्त्व उसले यही विछोडको पीडाबाटै सिक्छ। हुन त हृदयको एउटा कुना सधैं खाली रहन सक्छ, तर त्यो शून्यतासँगै बाँच्न सिक्नु नै जीवनको कला हो। विछोडले हामीलाई यो सिकाउँछ कि मानिसहरू हाम्रो जीवनमा एउटा निश्चित समयका लागि आउँछन्, उनीहरूले हामीलाई केही पाठ सिकाउँछन् र आफ्नो बाटो लाग्छन्। हामीले उनीहरूको उपस्थितिको लागि कृतज्ञ हुनुपर्छ, तर उनीहरूको अनुपस्थितिमा आफ्नो जीवन नै समाप्त गर्नु हुँदैन।

अन्त्यमा, विछोडपछि मानिसको अवस्था एउटा खण्डहर जस्तो भए पनि, त्यो खण्डहरमा नयाँ र अझ मजबुत महल बनाउने सम्भावना सधैं जीवित रहन्छ। समय सबैभन्दा ठूलो औषधि हो भनिन्छ, र यो सत्य पनि हो। समयले घाउलाई पूर्ण रूपमा नमेटे पनि त्यसको जलनलाई कम गराइदिन्छ। विछोडले दिएको आँसुले मानिसको आत्मालाई पखालेर सफा बनाउँछ, जसले गर्दा ऊ जीवनको वास्तविक गहिराइ देख्न सक्षम हुन्छ। यदि तपाईं वा तपाईंको वरपर कोही यस्तो पीडाबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने, यो बुझ्नु जरुरी छ कि यो एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया हो। रुनु, कराउनु वा कमजोर महसुस गर्नु कुनै पाप होइन। तर त्यो पीडामा अल्झिएर आफ्नो भविष्यलाई अन्धकार बनाउनु बुद्धिमानी होइन। विछोड अन्त्य होइन, बरु यो त जीवनको एउटा अर्को अध्यायको सुरुवात हो।