बृद्ध व्यक्तिहरूको एक्लोपन

 

वृद्ध व्यक्तिहरूको एक्लोपन आधुनिक समाजको एउटा यस्तो गम्भीर र ओझेलमा परेको त्रासदी हो, जसले हाम्रो सामाजिक संरचना र मानवीय संवेदनाको ह्रासलाई छर्लङ्ग पार्छ। जीवनको उत्तरार्धमा पुगेका आमाबाबु र हजुरबा–हजुरआमाहरूका लागि यो संसार बिस्तारै बिरानो र निशब्द बन्दै गएको छ। शरीर शिथिल हुँदै जाने र मनले अझै पनि प्रेम र सामिप्यता खोज्ने यो अवस्थामा जब परिवार र समाजबाट उनीहरूले दूरी महसुस गर्छन्, तब उत्पन्न हुने एक्लोपन कुनै पनि शारीरिक रोगभन्दा बढी घातक सावित हुन्छ। नेपाल जस्तो पारिवारिक मूल्य र मान्यतालाई सर्वोपरि मान्ने समाजमा पनि आजभोलि वृद्धवृद्धाहरू आफ्नै घरभित्रै 'अतिथि' वा 'अनावश्यक भार' जस्तो महसुस गर्न थाल्नु अत्यन्तै दुःखलाग्दो पक्ष हो।

एक्लोपनको यो कथा धेरैजसो अवस्थामा छोराछोरीको उज्ज्वल भविष्य र करियरको दौडधुपबाट सुरु हुन्छ। आधुनिकता र वैश्वीकरणको प्रभावले युवा पुस्ता रोजगारी र शिक्षाको खोजीमा सहर वा विदेश पलायन हुन थालेपछि गाउँका घरहरू रित्ता भएका छन्। बाहिरबाट हेर्दा छोराछोरीले विदेशबाट पठाएको पैसाले घरका भित्ताहरू चिल्ला र बलिया त देखिएका छन्, तर ती भित्ताभित्र बस्ने वृद्ध आमाबाबुको मन भने एक्लोपनले चर्किएको छ। उनीहरूका लागि पैसाभन्दा बढी महत्वपूर्ण छोराछोरीको स्वर सुन्नु र उनीहरूसँगै बसेर एक छाक तातो खाना खानु हुन्छ। तर, प्रविधिको विकासले भिडियो कलमा अनुहार त देखाइदिएको छ, तर त्यसले हातको न्यानो स्पर्श र मनको गहिराइलाई छुन सकेको छैन। स्क्रिनमा देखिएका छोराछोरी र नातिनातिनाको मुस्कान हेरेर चित्त बुझाउनुपर्ने बाध्यता नै धेरै वृद्धहरूको जीवनको दैनिकी बनेको छ।

सहरमा सँगै बस्ने वृद्धवृद्धाहरूको अवस्था पनि गाउँको भन्दा फरक छैन। सहरका साँघुरा फ्ल्याटहरूमा छोराछोरी आफ्नो काममा व्यस्त हुन्छन्, नातिनातिनाहरू स्कुल र मोबाइल गेममा हराउँछन्। यस्तो अवस्थामा वृद्धवृद्धाहरू एउटै कोठामा सीमित भएर टोलाउनुको विकल्प रहँदैन। पहिलेको जस्तो छिमेकीसँग बसेर आँगनमा गफ गर्ने वा चौतारीमा बसेर सुख–दुःख साट्ने ठाउँहरू सहरमा लोप हुँदै गएका छन्। कतिपय अवस्थामा त "तपाईँलाई केही थाहा छैन, चुप लाग्नुस्" भन्ने जस्ता शब्दहरूले उनीहरूको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट पुर्याउँछ। आफूले रगत र पसिना बगाएर बनाएको घरमा आफू नै अपरिचित र उपेक्षित महसुस गर्नु वृद्ध अवस्थाको सबैभन्दा ठूलो पीडा हो। उनीहरू बोल्न चाहन्छन्, आफ्ना पुराना अनुभव र कथाहरू सुनाउन चाहन्छन्, तर सुनिदिने कोही छैन। यो 'संवादको अभाव' नै एक्लोपनको बिउ हो।

जीवनसाथीको मृत्युपछि वृद्ध अवस्थाको एक्लोपन झन् भयावह र असह्य बन्न पुग्छ। दशकौँसम्म सँगै हिँडेको यात्रीले बीच बाटोमै छोडेर जाँदा बाँकी रहेको जीवन एउटा शून्य जस्तो लाग्छ। बिहान उठेदेखि राति नसुतुञ्जेलसम्म जससँग हरेक कुरा साटिन्थ्यो, उसको अभावमा घरको हरेक कुना चिच्याइरहेको जस्तो आभास हुन्छ। यस्तो बेला छोराछोरी र नातिनातिनाले त्यो रिक्ततालाई भर्नुपर्ने हो, तर उनीहरू आफ्नो संसारमा यति व्यस्त हुन्छन् कि वृद्ध व्यक्तिले कस्तो मानसिक आघात भोगिरहेको छ भन्ने कुरा महसुस गर्नै सक्दैनन्। साथीभाइहरू पनि बिस्तारै कम हुँदै जान्छन्—कोही बिरामी भएर थला पर्छन् त कोही संसारबाट बिदा हुन्छन्। आफ्नो पुस्ताका मानिसहरू हराउँदै जाँदा उनीहरूलाई लाग्छ कि यो संसार अब उनीहरूको लागि रहेन।

वृद्ध व्यक्तिहरूको एक्लोपन केवल भावनात्मक मात्र होइन, यो शारीरिक स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको छ। जब मानिस एक्लो महसुस गर्छ, उसमा डिप्रेसन, एन्जाइटी र उच्च रक्तचाप जस्ता समस्याहरू बढ्न थाल्छन्। एक्लोपनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ। कतिपय वृद्धवृद्धाहरूले एक्लोपनकै कारण खानपिनमा ध्यान दिन छोड्छन् र समयमै औषधी खान पनि बिर्सन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि "अब बाँचेर के गर्नु छ र?" यो नकारात्मक सोचले उनीहरूलाई मृत्युको नजिक पुर्याउँछ। तर वास्तविकता यो हो कि उनीहरू मृत्युसँग डराएका हुँदैनन्, बरु मृत्युअघिको यो मौनता र उपेक्षासँग डराएका हुन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि यदि उनीहरू बिरामी परे भने पानी दिने मान्छे पनि कोही हुने छैन।

हाम्रो समाजको बदलिँदो स्वरूपले पनि एक्लोपनलाई मलजल गरेको छ। संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फको यात्राले वृद्धवृद्धाहरूलाई पाखा लगाएको छ। पहिले घरको निर्णय प्रक्रियामा वृद्धहरूको मुख्य भूमिका हुन्थ्यो, जसले उनीहरूलाई सक्रिय र सम्मानित महसुस गराउँथ्यो। तर आजभोलि उनीहरूलाई 'पुरानो विचारको' संज्ञा दिएर हरेक निर्णयबाट अलग राखिन्छ। उनीहरूका अनुभवलाई आधुनिक प्रविधि र गुगलको ज्ञानसँग तुलना गरेर अपमान गरिन्छ। यो वैचारिक दूरीले वृद्ध र युवा पुस्ताबीच एउटा ठूलो पर्खाल खडा गरिदिएको छ। जब घरभित्रै सम्मान र भूमिका हुँदैन, तब मानिस भीडमा भएर पनि नितान्त एक्लो महसुस गर्छ।

पहिचानको संकट अर्को महत्वपूर्ण पाटो हो। जागिरे जीवनमा छउन्जेल वा शक्तिमा छउन्जेल मानिसको वरिपरि भीड हुन्छ। तर अवकाशपछिको जीवनमा जब पद, पैसा र शक्ति हराउँछ, तब हिजोका 'आफ्ना' मानिसहरू पनि टाढिन थाल्छन्। समाजले वृद्धहरूलाई उत्पादनशील मान्न छोड्छ र उनीहरूलाई केवल 'उपभोक्ता' को रूपमा मात्र हेर्न थाल्छ। यो दृष्टिकोणले वृद्ध व्यक्तिहरूमा हीनताबोध पैदा गर्छ। उनीहरूलाई लाग्छ कि समाजका लागि उनीहरूको अब कुनै उपयोगिता छैन। यस्तो मानसिक अवस्थाले उनीहरूलाई सामाजिक गतिविधिबाट टाढा लैजान्छ र उनीहरू आफ्नै सानो र अँध्यारो संसारमा खुम्चिन पुग्छन्।

वृद्धवृद्धाहरूको एक्लोपन हटाउनका लागि पारिवारिक स्तरमा मात्र होइन, सामाजिक र राज्यको स्तरमा पनि प्रयास हुन जरुरी छ। सहरका हरेक टोलमा वृद्ध मिलन केन्द्र वा 'जेष्ठ नागरिक क्लब' हरू हुनुपर्छ जहाँ उनीहरूले आफ्नो पुस्ताका मानिसहरूसँग भेट्न, कुरा गर्न र आफ्ना कला–कौशल प्रदर्शन गर्न सकून्। भजनकीर्तन, योग, वा केवल गफगाफले पनि उनीहरूको मनलाई धेरै हल्का बनाउँछ। युवा पुस्ताले पनि यो बुझ्नुपर्छ कि आज उनीहरू जुन उचाइमा छन्, त्यो त्यही वृद्ध पुस्ताको त्याग र सङ्घर्षको जगमा उभिएको हो। समय भनेको चक्र हो, र आज उनीहरूले आफ्ना आमाबाबुलाई जस्तो व्यवहार गर्छन्, भोलि उनीहरूका छोराछोरीले पनि उनीहरूलाई त्यस्तै व्यवहार गर्नेछन्।

वृद्ध आमाबाबुलाई केवल भौतिक सुविधा दिएर मात्र पुग्दैन। राम्रो खाना, औषधी र लुगाफाटाले शरीर त पालिन्छ, तर मन पाल्नका लागि समय र माया चाहिन्छ। दिनको १० मिनेट मात्र भए पनि उनीहरूसँग बसेर कुरा गर्ने, उनीहरूका पुराना कुराहरू चासो दिएर सुनिदिने र घरका सानातिना काममा उनीहरूको सल्लाह लिने गर्दा उनीहरूले आफूलाई महत्त्वपूर्ण महसुस गर्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरू अझै पनि परिवारको एक अभिन्न हिस्सा हुन्। माया र सम्मान नै एक्लोपनको सबैभन्दा ठूलो औषधी हो। हामीले उनीहरूलाई "हामी तपाईँको साथमा छौँ" भन्ने विश्वास दिलाउन सक्नुपर्छ।

अन्ततः, वृद्ध व्यक्तिहरूको एक्लोपनलाई एउटा व्यक्तिगत समस्याको रूपमा मात्र नहेरी यसलाई एउटा गम्भीर सामाजिक चुनौतीको रूपमा लिनुपर्छ। एउटा सभ्य समाजको परिचय त्यहाँका भौतिक पूर्वाधारले होइन, बरु त्यहाँका वृद्धवृद्धाहरू कति खुसी र सम्मानित छन् भन्ने कुराले दिन्छ। उनीहरूको आँखामा देखिने शून्यता र अनुहारका चाउरीपनामा लुकेको एक्लोपनलाई बुझ्ने प्रयास गरौँ। उनीहरूले हामीलाई संसार देखाए, अब हाम्रो पालो हो उनीहरूको संसारलाई रङ्गीन र सुखद बनाउने। जीवनको अन्तिम प्रहरमा उनीहरूलाई मौनताको ओडारमा होइन, बरु माया र संवेदनामा बाँच्न दिऔँ। एक्लोपनले कसैको पनि अन्तिम यात्रा कष्टकर नबनोस् भन्ने कुरामा हामी सबै सचेत हुन आवश्यक छ।