सार्वजनिक सवारी साधनमा देखिने व्यवहार

 

सार्वजनिक सवारी साधन केवल एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने माध्यम मात्र होइनन्, यी त हाम्रा समाजका जीवित सङ्ग्रहालय हुन् जहाँ हरेक वर्ग, जात, धर्म र विचारका मानिसहरू केही समयका लागि एउटै छतमुनि बाँधिएका हुन्छन्। नेपालका सडकमा गुड्ने बस, माइक्रोबस वा टेम्पोभित्र छिर्दा त्यहाँको वातावरणले नै एउटा छुट्टै कथा भनिरहेको हुन्छ। मानिसहरूको व्यवहार, उनीहरूको बोलीचाली, र एकअर्काप्रतिको दृष्टिकोणले हाम्रो सामाजिक संस्कार र वर्तमान अवस्थाको ऐना देखाउँछ। सार्वजनिक सवारीमा देखिने व्यवहारलाई गहिराइबाट नियाल्ने हो भने यसले मानवीय संवेदनाका विभिन्न पाटाहरूलाई छर्लङ्ग पार्छ।

सवारी साधनभित्रको यात्रा सहचालकको चर्को स्वरबाट सुरु हुन्छ। "भित्र खाली छ, अलि अगाडि बढ्नुस्" भन्ने सहचालकको त्यो आवाजमा एउटा यस्तो आत्मविश्वास हुन्छ, मानौँ बसभित्र अझै एउटा ठूलो मैदान बाँकी छ, जबकि भित्र यात्रुहरू सास फेर्न पनि गाह्रो हुने गरी कोचिएका हुन्छन्। यो व्यवहारमा एकातिर व्यापारिक स्वार्थ देखिन्छ भने अर्कोतिर मानिसहरूको बाध्यता। यात्रुहरू पनि कराउँदै, धकेल्दै भित्र छिर्छन् किनकि उनीहरूलाई थाहा छ कि यो गाडी छोडे अर्कोमा पनि अवस्था उस्तै हुनेछ। यो ठेलमठेलमा मानिसहरूको धैर्यताको बाँध प्रायः टुट्ने गर्छ। सानो खुट्टा कुल्चिएको विषयमा वा कसैको झोलाले छोएको निहुँमा हुने भनाभनले यात्राको सुरुवात नै तनावपूर्ण बनाइदिन्छ।

सिटको राजनीति र व्यवहार सार्वजनिक सवारीको सबैभन्दा रोचक तर कहिलेकाहीँ दुःखलाग्दो पक्ष हो। महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, र ज्येष्ठ नागरिकका लागि छुट्ट्याइएका सिटहरूमा अक्सर तन्दुरुस्त युवाहरू बसिरहेका भेटिन्छन्। जब कुनै वृद्ध वा काखमा बच्चा बोकेकी आमा बसभित्र प्रवेश गर्छिन्, तब सिटमा बस्ने कतिपय मानिसहरू अचानक निदाएको नाटक गर्न थाल्छन् वा झ्याल बाहिर एकोहोरो हेरेर नदेखेझैँ गर्छन्। यो 'कृत्रिम निद्रा' हाम्रो समाजको घट्दो नैतिकता र संवेदनशीलताको एउटा नमुना हो। यद्यपि, सबै मानिस उस्तै हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ कोही युवा आफैँ जुरुक्क उठेर "आमा यहाँ बस्नुस्" भन्दै सिट छोडिदिँदा वरपरका यात्रुहरूको अनुहारमा एक प्रकारको सन्तोष देखिन्छ। यस्ता साना व्यवहारले अझै पनि मानवीयता जीवितै छ भन्ने आभास दिलाउँछन्।

मोबाइल फोनको प्रयोगले सार्वजनिक सवारीभित्रको व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ। आजभोलि बसभित्र मानिसहरू एकअर्कासँग बोल्नुको साटो आफ्नो स्क्रिनमा झुम्मिएका हुन्छन्। तर, समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब कोही व्यक्तिले ठूलो स्वरमा भिडियो हेर्न थाल्छ वा चर्को स्वरमा पारिवारिक झगडा फोनमा सुनाउन थाल्छ। अरूको व्यक्तिगत स्पेस र शान्तिको ख्याल नगरी गरिने यस्ता व्यवहारले धेरैलाई असहज बनाउँछ। सार्वजनिक स्थलमा एयरफोनको प्रयोग नगरी ठूलो स्वरमा संगीत बजाउनु वा कुरा गर्नुले हाम्रो नागरिक चेतनाको कमीलाई उजागर गर्छ।

सहचालक र चालकको व्यवहार यात्रुहरूसँग कस्तो हुन्छ भन्ने कुराले पनि यात्राको गुणस्तर निर्धारण गर्छ। कतिपय सहचालकहरू अत्यन्तै भद्र र सहयोगी हुन्छन्, जसले वृद्धवृद्धाहरूलाई हात समातेर चढाउने वा ओराल्ने गर्छन्। तर, धेरैजसो ठाउँमा 'खुद्रा पैसा' को विषयलाई लिएर हुने विवादले ठूलो रूप लिन्छ। ५–१० रुपैयाँ फिर्ता नपाउँदा यात्रुले गर्ने गुनासो र सहचालकले दिने रुखो जवाफले बसको वातावरण नै कलुषित बनाउँछ। कहिलेकाहीँ विद्यार्थी वा परिचयपत्र भएका व्यक्तिहरूलाई सहुलियत दिन हिचकिचाउने वा उनीहरूलाई अपमानजनक शब्द बोल्ने व्यवहारले युवा पुस्तामा सार्वजनिक यातायातप्रति एक किसिमको वितृष्णा जगाएको छ।

महिलाहरूका लागि सार्वजनिक सवारीको यात्रा अझै पनि चुनौतीपूर्ण र कतिपय अवस्थामा असुरक्षित रहने गरेको छ। भीडको फाइदा उठाएर गरिने दुर्व्यवहार वा नराम्रो नियतले छुने प्रयास गर्नेहरूका कारण महिलाहरू सधैँ सतर्क र त्रसित भएर यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ। यस्तो बेला वरपरका यात्रुहरूले देख्दादेख्दै पनि चुपचाप बस्नु वा "हामीलाई के मतलव" भन्ने भाव राख्नु झनै खतरनाक व्यवहार हो। सार्वजनिक सवारीमा हुने यौनजन्य दुर्व्यवहार विरुद्ध जबसम्म सामूहिक रूपमा आवाज उठाइँदैन, तबसम्म सभ्य समाजको निर्माण असम्भव देखिन्छ।

धुवाँ, धुलो र सडकको अवस्थाका कारण उत्पन्न हुने शारीरिक थकानले पनि मानिसको व्यवहारमा रिस र चिडचिडाहट थपेको हुन्छ। ट्राफिक जाममा फसेका बेला चालकले लगातार हर्न बजाउनु र यात्रुले चालकलाई गाली गर्नु एउटा सामान्य दृश्य बनेको छ। हतारमा रहेका यात्रुहरूले जथाभावी ओर्लन खोज्नु र चालकले बीच सडकमै गाडी रोक्नुले दुर्घटनाको जोखिम मात्र बढाउँदैन, बरु सडक अनुशासनको धज्जी उडाउँछ। ट्राफिक नियमको पालना नगर्ने र नियम सिकाउन खोज्ने यात्रुलाई उल्टै थर्काउने प्रवृत्तिले हाम्रो कानुनी राज्यको उपहास गरिरहेको हुन्छ।

त्यस्तै, खानेकुरा खाएर खोलहरू बसभित्रै फाल्ने वा झ्यालबाट बाहिर फोहोर फाल्ने व्यवहारले हाम्रो सरसफाइप्रतिको उदासीनता देखाउँछ। आफू बसेको ठाउँ सफा राख्नुपर्छ भन्ने सामान्य चेतनाको अभाव धेरै यात्रुमा देखिन्छ। "मैले मात्र फालेर के हुन्छ र?" भन्ने मानसिकताले गर्दा सार्वजनिक सवारी साधनहरू फोहोर र दुर्गन्धित बन्दै गएका छन्। यो व्यवहारले हामी कति जिम्मेवार नागरिक हौँ भन्ने प्रश्न खडा गर्छ।

तर, यी सबै नकारात्मक पक्षहरूका बीच केही आशालाग्दा व्यवहारहरू पनि देखिन्छन्। कहिलेकाहीँ अपरिचित यात्रुहरू बीच हुने कुराकानीले लामो यात्रालाई छोटो बनाइदिन्छ। देशको राजनीति, महँगी, र सामाजिक समस्याका बारेमा हुने सामूहिक बहसले बसलाई एउटा सानो संसद् जस्तो बनाउँछ। कसैको झोला खस्न लाग्दा समातिदिने, अर्काको बच्चालाई एकछिन काखमा राखिदिने, वा भाडा तिर्न पैसा नपुगेका यात्रुलाई अरू कसैले तिरिदिने जस्ता दृश्यले नेपाली समाजको परोपकारी भावनालाई जीवित राखेका छन्। यस्ता साना र निस्वार्थ सहयोगले यात्रा मात्र होइन, मन पनि हलुका बनाउँछन्।

सार्वजनिक सवारी साधनमा देखिने व्यवहार वास्तवमा हाम्रो शिक्षा र पालनपोषणको प्रतिबिम्ब हो। हामी घरमा कस्तो संस्कार सिक्छौँ र विद्यालयमा कस्तो शिक्षा पाउँछौँ भन्ने कुराको परीक्षण सार्वजनिक स्थलमा हुन्छ। अरूको सम्मान गर्नु, पालो पर्खनु, र कमजोरलाई सहयोग गर्नु जस्ता गुणहरू केवल किताबमा सीमित नभई व्यवहारमा देखिनु जरुरी छ। सवारी साधनका कर्मचारीहरूलाई पनि उचित तालिम र मर्यादित व्यवहारका बारेमा सिकाउन आवश्यक छ ताकि उनीहरूले यात्रुलाई ग्राहकका रूपमा मात्र नभई एउटा सम्मानित व्यक्तिका रूपमा हेर्न सकून्।

अन्ततः, सार्वजनिक सवारीको यात्रालाई मर्यादित र सहज बनाउनु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो। चालक, सहचालक र यात्रु यी तीनै पक्षले एकअर्काको अस्तित्व र अधिकारलाई सम्मान गर्ने हो भने मात्र यात्रा सुखद हुन सक्छ। भीडभाड र भौतिक असुविधालाई त हामी रातारात बदल्न सक्दैनौँ, तर हाम्रो व्यवहार र दृष्टिकोणलाई पक्कै पनि बदल्न सक्छौँ। एउटा मुस्कान, थोरै धैर्यता, र अरूलाई सहयोग गर्ने भावनाले सार्वजनिक यातायातको कायापलट गर्न सक्छ। हामीले गर्ने सानो सकारात्मक व्यवहारले अर्को व्यक्तिको पूरै दिन राम्रो बनाउन सक्छ भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन। सार्वजनिक सवारी साधनहरूलाई केवल यातायातको साधन मात्र नबनाएर सभ्यता र संस्कृतिको केन्द्र बनाउनु आजको आवश्यकता हो।