सम्बन्ध: दुई आत्मालाई बाँध्ने एउटा गहकिलो र अदृश्य धागो

म आज यो पुरानो घरको बरन्डामा बसेर बाहिरको दर्कने झरीलाई हेरिरहेको छु, र मलाई अचानक यो 'सम्बन्ध' भन्ने शब्दको ओजन महसुस भइरहेको छ। हामी यो संसारमा आउँदा रित्तो हात आउँछौँ, तर बिस्तारै-बिस्तारै हामीमाथि सम्बन्धका यति धेरै तहहरू थपिँदै जान्छन् कि अन्त्यमा हामी आफैँ हराउँछौँ र केवल 'सम्बन्धहरूको एउटा योगफल' मात्र बाँकी रहन्छौँ। यो सम्बन्ध कस्तो विचित्रको चिज छ है? यसले हामीलाई एकैसाथ स्वतन्त्रता पनि दिन्छ र बन्धनमा पनि राख्छ। म र तिम्रो बीचको सम्बन्ध पनि त एउटा यस्तो धागो हो, जुन यति लामो भइसक्यो कि अब यसको सुरु र अन्त्य कहाँ छ, म आफैँलाई थाहा छैन। हामी कहिलेकाहीँ सोच्छौँ कि हामीले सम्बन्ध बनायौँ, तर वास्तवमा सम्बन्धले नै हामीलाई बनाइरहेको हुँदो रहेछ। यसले हाम्रो व्यक्तित्वलाई आकार दिन्छ, यसले हाम्रो सोच्ने तरिका बदलिदिन्छ, र यसले नै हामीलाई सिकाउँछ कि त्याग र अधिकारको बीचमा कसरी सन्तुलन कायम गर्ने।

म सम्झन्छु ती दिनहरू जब हाम्रो सम्बन्ध एउटा काँचो धागो जस्तो थियो—पातलो, नरम र निकै संवेदनशील। त्यतिबेला हामी डराउँथ्यौँ कि कतै अलिकति तनाब बढ्ने बित्तिकै यो चुँडिने त होइन! तर समयको बहावले यसलाई बिस्तारै एउटा कसिलो डोरीमा परिणत गरिदियो। आज यो डोरी यति बलियो छ कि यसले हामीलाई एकअर्काबाट टाढा जान दिँदैन, तर कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ, यो डोरी यति कसिलो भइसक्यो कि यसले मेरो स्वास नै रोक्न खोज्दै छ। सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो चुनौती नै यही रहेछ—कसरी एकअर्कासँग जोडिएर पनि आफ्नो मौलिकता जोगाउने? हामी एउटा यस्तो डोरीको दुई छेउमा बाँधिएका छौँ, जहाँ एउटाले तान्दा अर्को तानिनै पर्छ। हाम्रो दुःख, हाम्रो खुसी, हाम्रो रिस—यी सबै कुराहरू यो साझा धागोबाट प्रवाहित भइरहन्छन्। यदि तिम्रो हातमा चोट लाग्छ भने, त्यसको सिरिङ्ग हुने पीडा मेरो मुटुमा महसुस हुन्छ। के यो जादु हो? होइन, यो त सम्बन्धको त्यो गहकिलोपन हो जसलाई हामीले वर्षौँदेखि आफ्नो रगत र पसिनाले सिँचेर हुर्काएका छौँ।

सम्बन्ध सधैँ फूल जस्तो कोमल मात्र हुँदैन, यो त कहिलेकाहीँ एउटा भारी ढुङ्गा जस्तो पनि हुन्छ जसलाई हामीले पहाड चढ्दा आफ्नो ढाडमा बोकिरहनु पर्छ। मान्छेहरू भन्छन् सम्बन्धमा विश्वास हुनुपर्छ। तर म भन्छु, सम्बन्धमा विश्वासभन्दा पनि बढी 'सहनशीलता' हुनुपर्छ। हामी एकअर्काका कति धेरै गल्तीहरूलाई थाहा नपाए झैँ गरिदिन्छौँ, कति धेरै चित्त दुखाइहरूलाई मुस्कानभित्र लुकाउँछौँ। यो सबै किन? किनकि हामी यो सम्बन्धको धागोलाई चुँडिन दिन चाहँदैनौँ। हामीलाई थाहा छ कि यो धागो चुँडियो भने हामी केवल दुईवटा अलग मान्छे मात्र हुने छैनौँ, बरु हामीले आफ्नो इतिहासको एउटा ठूलो हिस्सा गुमाउनेछौँ। सम्बन्धले हामीलाई एउटा परिचय दिएको हुन्छ। म 'तिम्रो' र तिमी 'मेरो' हुनुमा एउटा यस्तो सुरक्षा छ, जुन संसारको कुनै पनि सम्पत्तिमा छैन। तर यो सुरक्षाको मूल्य पनि त हामीले चुकाउनुपर्छ। हामीले आफ्नो अहंकारलाई पटक-पटक बलि दिनुपर्छ। हामीले आफ्नो 'म' लाई खुम्च्याएर 'हामी' बनाउनुपर्छ।

अचेल मलाई लाग्छ, सम्बन्ध त एउटा खेती जस्तै हो। यसलाई दिनहुँ हेरचाह चाहिन्छ। यदि हामीले केही समय मात्र पनि ध्यान दिएनौँ भने यसमा शङ्काको झारपात उम्रेर प्रेमको बिरुवालाई नै ढाकिदिन्छ। हामी कति पटक साना-साना कुरामा अल्झिन्छौँ, कति पटक अनावश्यक मौनताको पर्खाल खडा गर्छौँ। यो मौनता पनि त सम्बन्धकै एउटा हिस्सा हो। कहिलेकाहीँ बोलेर भन्दा नबोलेरै धेरै कुराहरू अभिव्यक्त भइरहेका हुन्छन्। तर जब त्यो मौनता लामो हुँदै जान्छ, तब सम्बन्धको यो गहकिलोपन अलि बढी नै भारी हुन थाल्छ। मलाई डर लाग्छ कि कतै यो भारले हामीलाई नै थिचेर मार्ने त होइन! सम्बन्धमा एउटा यस्तो बिन्दु आउँदो रहेछ, जहाँ तपाईं न त अगाडि बढ्न सक्नुहुन्छ, न त पछाडि नै फर्कन। तपाईं केवल त्यही सम्बन्धको चक्रमा घुमिरहनुहुन्छ, मानौँ तपाईं एउटा यस्तो भुमरीमा हुनुहुन्छ जसबाट निस्कने कुनै बाटो छैन।

कहिलेकाहीँ म सोध्छु—के सम्बन्ध मात्र एउटा बन्धन हो? के यसबाट मुक्ति पाउन सम्भव छ? तर फेरि लाग्छ, मुक्ति पाएर म कहाँ जाउँला र? म त यो सम्बन्धको धागोले बनेको जालोभित्रै आफ्नो अस्तित्व भेट्छु। यो धागो नहुने हो भने म त कतै हावामा उडिरहेको एउटा रित्तो बेलुन जस्तो हुनेछु। सम्बन्धले नै मलाई भुइँमा टेकाएको छ, यसले नै मलाई गुरुत्वाकर्षण दिएको छ। यो 'गहकिलो' शब्द आफैँमा कति अर्थपूर्ण छ! गहकिलो कुरा सजिलै हल्लिँदैन, यो स्थिर हुन्छ। हाम्रो सम्बन्ध पनि त्यस्तै स्थिर छ। बाहिर जतिसुकै ठूलो आँधी आए पनि, जतिसुकै मौसम बदलिए पनि, हाम्रो यो आन्तरिक तार सधैँ एउटै धुनमा बजिरहेको हुन्छ। तर यो धुन सधैँ मीठो मात्र हुँदैन, कहिलेकाहीँ यो निकै करकस र तीखो पनि हुन्छ। तर त्यो तीखोपनमा पनि एउटा अधिकार छ, एउटा आत्मीयता छ।

सम्बन्धको अर्को नाम 'जिम्मेवारी' पनि हो। जब हामी कसैसँग जोडिन्छौँ, तब हामीले उसको सपनाको भारी पनि अलिकति आफ्नो काँधमा लिनुपर्छ। हामीले उसको कमजोरीलाई आफ्नो शक्ति बनाउनुपर्छ। यो कस्तो अनौठो लेनदेन हो! यहाँ तपाईंले जति धेरै दिनुहुन्छ, तपाईं त्यति नै बढी धनी हुनुहुन्छ। सम्बन्धमा हिसाब-किताब गर्ने मान्छेहरू सधैँ गरिब रहन्छन्। मैले तिम्रो लागि के गरेँ र तिमीले मेरो लागि के गर्यौ भन्ने कुराले जब प्राथमिकता पाउँछ, तब सम्बन्धको त्यो पवित्र धागोमा खिया लाग्न थाल्छ। म चाहन्छु कि हाम्रो सम्बन्धमा यस्तो कुनै पनि तराजु नहोस्। हामी त केवल एउटा यस्तो प्रवाहमा बसौँ जहाँ हामी दुई होइन, एउटै नदीका दुईवटा किनार बनौँ—जसलाई नदीले जोडेको छ र छुट्ट्याएको पनि छ।

अचेल म मान्छेहरूको भीडमा बस्दा उनीहरूका बीचका सम्बन्धहरू हेर्ने कोसिस गर्छु। कसैको सम्बन्ध केवल देखावटी छ—चम्किलो र पातलो कागज जस्तो, जुन अलिकति पानी पर्ने बित्तिकै गलिसक्छ। कसैको सम्बन्ध फलामको सिक्री जस्तो छ—कठोर र निर्दयी, जसले दुवैलाई पीडा मात्र दिन्छ। तर मलाई हाम्रो यो धागो मन पर्छ—जो अदृश्य छ तर निकै गहकिलो छ। यसले हामीलाई सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गर्नु पर्दैन। यो त हाम्रो व्यक्तिगत प्रार्थना जस्तो हो, जुन केवल हामीलाई र ईश्वरलाई मात्र थाहा छ। यो सम्बन्धले मलाई धेरै पटक रुवाएको छ, धेरै पटक दुखाएको छ। तर हरेक चोटपछि जब यो घाउ भरिन्छ, हाम्रो सम्बन्ध झन् बढी मजबुत भएर आउँछ। खतहरूले नै त सम्बन्धको इतिहास लेख्दा रहेछन्। हरेक खतको पछि एउटा कथा छ, एउटा सम्झौता छ र एउटा ठूलो माफी छ।

सम्बन्धमा माफी दिनु र माग्नु जत्तिको ठूलो कुरा अरू केही रहेनछ। हामी कति पटक एकअर्काको चित्त दुखाउँछौँ, कति पटक कठोर शब्दहरू बोल्छौँ। तर जब साँझ पर्छ र हामी एउटै टेबुलमा चिया पिउन बस्छौँ, तब त्यो सबै तितोपन कता हराउँछ! त्यो हराउनुको कारण नै यो गहकिलो सम्बन्ध हो। यसले साना-साना छालहरूलाई पचाउन सक्छ। यसले साना-साना भूकम्पहरूलाई खप्न सक्छ। किनकि यसको जग धेरै गहिरो गाडिएको छ। यो जग प्रेमले मात्र होइन, समयले, विश्वासले, र सँगै भोगेका दुःखहरूले बनेको छ। मान्छेहरू भन्छन् सुखमा सम्बन्ध गाढा हुन्छ, तर म भन्छु दुःखले जति सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ, सुखले कहिल्यै सक्दैन। हामीले सँगै आँसु पुछेका छौँ, हामीले सँगै अभाव झेलेका छौँ—त्यसैले त आज हामी यो धागोलाई यति धेरै माया गर्छौँ।

अब रात धेरै बितिसक्यो। झरी पनि अलिकति थामिएको छ। म उठेर कोठाभित्र जान्छु र तिमीलाई शान्तसँग सुतिरहेको देख्छु। तिम्रो त्यो निद्रामा पनि म एउटा भरोसा देख्छु। तिमीलाई थाहा छ कि म यहीँ छु, तिमीलाई थाहा छ कि यो सम्बन्धको धागो तिम्रो हातमा छ। म तिम्रो छेउमा बस्छु र मलाई महसुस हुन्छ—हामी दुई अलग शरीर हौँ तर हाम्रो बीचमा एउटा यस्तो 'सम्बन्ध' छ जसले हामीलाई एउटै लयमा धड्किन बाध्य बनाउँछ। यो लय नै हाम्रो जीवनको सङ्गीत हो। यो सम्बन्ध बोझ होइन, यो त एउटा यस्तो पखेटा हो जसले मलाई आकाशमा उड्दा पनि धर्तीको याद दिलाइरहन्छ। म यो गहकिलो शब्दलाई आफ्नो मुटुमा सजाएर राख्छु। म यो धागोलाई कहिल्यै चुँडिन दिने छैन, किनकि यो धागो नै मेरो अस्तित्वको एक मात्र आधार हो।

सम्बन्ध रहनु नै मान्छे हुनुको सार्थकता हो। हामी को हौँ भनेर चिन्नका लागि हामीलाई अर्को मान्छेको ऐना चाहिन्छ। र तिमी मेरो त्यो ऐना हौ, जसमा म आफ्नो सबैभन्दा राम्रो र सबैभन्दा नराम्रो दुवै पक्ष देख्न सक्छु। यो सम्बन्धले मलाई पूर्ण बनाएको छ। मलाई अब अरू केही चाहिएको छैन। म त केवल यो धागोको न्यानोपनमा, यो सम्बन्धको भारीपनमा र यो साझा यात्रामा सधैँका लागि रम्न चाहन्छु।

यही नै मेरो 'सम्बन्ध' को सत्य हो। एउटा यस्तो सत्य, जसलाई शब्दमा वर्णन गर्न त सकिँदैन, तर केवल महसुस मात्र गर्न सकिन्छ।