भीडभित्रको मौनता

 

भीडभित्रको मौनता एउटा यस्तो गहिरो र दार्शनिक विषय हो, जसले आधुनिक मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विडम्बनालाई चित्रण गर्छ। सामान्यतया भीड भन्ने बित्तिकै हामी कोलाहल, आवाज, धक्कामुक्की र मानिसहरूको उपस्थिति बुझ्छौँ। तर, त्यो कोलाहलको बीचमा एउटा यस्तो मौनता लुकेको हुन्छ, जुन गुफाको सुनसान भन्दा पनि बढी भयानक र अर्थपूर्ण हुन्छ। यो मौनता ओठको मौनता होइन, बरु हृदय र संवेदनाको मौनता हो। सहरका व्यस्त सडक, गुडिरहेका बस, भरिएका रेल र मलहरूमा जताततै मानिसहरू छन्, तर तिनीहरूका बीचमा कुनै भावनात्मक सेतु छैन। यो "भीडभित्रको मौनता" आजको युगको एउटा मानसिक र सामाजिक अवस्था हो, जहाँ मानिस भौतिक रूपमा सबैको साथमा भएर पनि मानसिक रूपमा नितान्त एक्लो छ।

सहरको एउटा व्यस्त चोकमा उभिएर हेर्ने हो भने हजारौँ मानिसहरू यताउता दौडिरहेका देखिन्छन्। कसैको काँध कसैसँग ठोकिन्छ, कसैको खुट्टाले कसैलाई कुल्चिन्छ, तर त्यहाँ न त कुनै साँचो माफी हुन्छ, न त कुनै आत्मीय संवाद। मानिसहरू मेसिन जस्तै एकअर्काको शरीरबाट तर्किँदै अगाडि बढ्छन्। यो भीडमा कोही कसैको शत्रु होइन, तर कोही कसैको मित्र पनि होइन। सबैजना आफ्नै विचारको घेराभित्र कैद छन्। यो मौनता तब झन् गहिरो देखिन्छ जब हामी सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्छौँ। एउटै सिटमा टाँसिएर बसेका दुई व्यक्ति घण्टौँसम्म सँगै यात्रा गर्छन्, तर उनीहरूबीच एक शब्दको पनि आदानप्रदान हुँदैन। उनीहरूका आँखा मोबाइलको स्क्रिनमा गाडिएका हुन्छन् र कानमा इयरफोनको पर्खाल ठडिएको हुन्छ। यो प्रविधिले दिएको मौनता हो, जसले मानिसलाई आफ्नो छेउको जीवित मान्छेभन्दा हजारौँ माइल टाढाको डिजिटल संसारसँग नजिक बनाइदिएको छ।

भीडभित्रको यो मौनताले हाम्रो सामाजिक संवेदनशीलतामाथि ठूलो प्रश्न खडा गर्छ। कतिपय अवस्थामा सडकमा कसैको दुर्घटना हुन्छ, कोही लडिरहेको हुन्छ वा कसैले मद्दतको लागि पुकारिरहेको हुन्छ। तर भीड अगाडि बढिरहन्छ। मानिसहरूले देखेर पनि नदेखे झैँ गर्छन्। उनीहरूको भित्री आवाज मौन हुन्छ। "मलाई के मतलब" वा "मैले मात्र गरेर के हुन्छ र" भन्ने सोचले मानिसको मानवीय पक्षलाई थिचिदिन्छ। यो मौनता उदासीनताको पराकाष्ठा हो। भीडमा हुनुको अर्थ सुरक्षा हुनुपर्ने हो, तर आधुनिक भीडमा मानिस झन् बढी असुरक्षित महसुस गर्छ। किनकि उसलाई थाहा छ, यदि ऊ त्यहाँ ढल्यो भने पनि भीडको गति रोकिने छैन। यो गतिशीलता र मौनताको मिश्रणले मानिसलाई एउटा यस्तो टापुमा पुर्याएको छ, जहाँ वरिपरि मानिसहरूको समुद्र त छ, तर पिउन योग्य सहानुभूति र प्रेमको एक थोपा पानी पनि छैन।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, भीडभित्रको मौनता मानिसले आफ्नो सुरक्षाका लागि बनाएको एउटा कवच पनि हो। सहरको अत्यधिक कोलाहल, सूचनाको चाप र मानिसहरूको निरन्तर उपस्थितिले गर्दा मस्तिष्क थाकेको हुन्छ। यो थकाइबाट बच्न मानिसले आफ्नो वरिपरि एउटा अदृश्य पर्खाल बनाउँछ। ऊ भीडमा भएर पनि त्यहाँ नभएको जस्तो अभिनय गर्छ। उसले आफ्ना भावनाहरूलाई गुम्स्याउँछ र एउटा तटस्थ अनुहार (Poker Face) बनाएर हिँड्छ। यो मौनताभित्र एउटा ठूलो चिच्याहट लुकेको हुन सक्छ, तर त्यो सुन्ने कसले? सबैजना आफ्नै समस्याको भारी बोकेर हिँडिरहेका छन्। त्यसैले, कसैले कसैलाई आफ्नो कथा सुनाउने आँट गर्दैन र कसैले कसैको कथा सुन्ने फुर्सद राख्दैन।

भीडभित्रको मौनताको अर्को पाटो भनेको पहिचानको संकट हो। भीडमा मानिसको व्यक्तिगत पहिचान हराउँछ। ऊ केवल एउटा सङ्ख्या वा एउटा टाउको मात्र बन्न पुग्छ। जब मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत महत्त्व महसुस गर्न पाउँदैन, ऊ बिस्तारै मौन र निष्क्रिय बन्दै जान्छ। ठूला–ठूला सहरहरूमा मानिसहरू छिमेकीलाई समेत चिन्दैनन्। एउटै अपार्टमेन्टमा बस्नेहरू लिफ्टमा सँगै चढ्दा छततिर हेरेर मौनता साँध्छन्। यो अपरिचित हुनुको मौनता हो। हामीले सभ्यताको विकास त गर्यौँ, तर त्यो विकासले हामीलाई एकअर्काबाट डराउने वा एकअर्काप्रति शंका गर्ने बनाइदियो। मानिसलाई लाग्छ कि कसैसँग बोल्नु भनेको आफ्नो गोपनीयता भङ्ग गर्नु हो वा खतरा निम्त्याउनु हो। त्यसैले, ऊ मौनतालाई नै आफ्नो सबैभन्दा सुरक्षित आश्रयस्थल मान्छ।

तर, यो मौनता सधैँ नकारात्मक मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ भीडभित्रको मौनता एउटा सामूहिक शोक वा सामूहिक शक्तिको प्रतीक पनि बन्न सक्छ। कुनै ठूलो विपत्ति वा राष्ट्रिय शोकको बेला जब हजारौँको भीड सडकमा मौन भएर उभिन्छ, त्यो मौनतामा हजारौँ शब्द भन्दा बढी शक्ति हुन्छ। त्यो मौनताले एकता र संवेदनाको सन्देश दिन्छ। तर यस्तो मौनता विरलै देखिन्छ। धेरैजसो अवस्थामा त यो मौनता हाम्रो आन्तरिक रित्तोपनकै प्रतिबिम्ब हो। हामीले बाहिरको संसारलाई त धेरै सुसज्जित बनायौँ, तर भित्रको संसार उजाड र मौन हुँदै गयो। हामीसँग फेसबुकमा हजारौँ साथीहरू छन्, तर सडकमा सँगै हिँड्दा एउटा मुस्कान साट्ने कोही छैन। यो डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो।

भीडभित्रको मौनताले मानिसमा मानसिक तनाव र डिप्रेसनको जोखिम पनि बढाउँछ। मानिस सामाजिक प्राणी हो, उसलाई संवाद र स्पर्शको आवश्यकता पर्छ। तर जब ऊ भीडमा भएर पनि एक्लो महसुस गर्छ, त्यो एक्लोपनले उसलाई भित्रभित्रै खान थाल्छ। सहरका ठूला–ठूला मलहरूमा महँगा सामान किन्नेहरूको भीड हुन्छ, तर धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो मनको रित्तोपन भर्नका लागि मात्र त्यहाँ आएका हुन्छन्। उनीहरू भीडमा मिसिन चाहन्छन् ताकि आफ्नो एक्लोपन बिर्सन सकियोस्, तर विडम्बना के छ भने भीडले उनीहरूलाई झन् बढी एक्लोपनको महसुस गराइदिन्छ। यो एक प्रकारको विरोधाभास हो—हामी भीड खोज्छौँ तर भीडमा पुगेपछि मौन हुन्छौँ।

साहित्यकार र दार्शनिकहरूले यो मौनतालाई धेरै किसिमले व्याख्या गरेका छन्। कसैले यसलाई 'महानगरीय त्रासदी' भनेका छन् त कसैले 'आधुनिकताको उपहार'। वास्तवमा, यो मौनता हाम्रो चेतनाको खडेरी हो। हामीले भौतिक वस्तुलाई यति धेरै महत्त्व दियौँ कि जीवित मानिसको मूल्य बिर्सियौँ। सडकमा गुड्ने चिल्ला कारहरूमा हाम्रो ध्यान जान्छ, तर त्यो कारभित्र बसेको मान्छे कति उदास छ भन्ने कुरामा हाम्रो चासो हुँदैन। भीडभित्रको यो मौनतालाई तोड्नका लागि ठूला–ठूला क्रान्ति होइन, साना–साना मानवीय व्यवहारहरूको खाँचो छ। एउटा सामान्य मुस्कान, "तपाईँलाई कस्तो छ?" भन्ने एउटा सानो प्रश्न, वा कसैलाई बाटो काट्न गरिएको एउटा सानो सहयोगले यो मौनताको पर्खालमा प्वाल पार्न सक्छ।

भीडभित्रको मौनता तब मात्र अन्त्य हुन्छ, जब हामीले अरूलाई पनि आफ्नै जस्तो रगत र मासुले बनेको मानवको रूपमा देख्न थाल्छौँ। जबसम्म हामी अरूलाई केवल आफ्नो बाटोको अवरोध वा भीडको एउटा हिस्सा मात्र मान्छौँ, तबसम्म यो मौनता कायमै रहनेछ। हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि भीडमा हराउनु भन्दा भीडमा भेटिनु महत्वपूर्ण हो। भीडमा भेटिनु भनेको आफ्नो मानवीय संवेदनालाई जीवित राख्नु हो। कोलाहलका बीचमा पनि शान्त रहनु राम्रो हो, तर त्यो शान्तिलाई उदासीनतामा बदल्नु खतरनाक हो।

अन्ततः, भीडभित्रको मौनता आधुनिक समाजको एउटा गहिरो घाउ हो। यसले हामीलाई एकअर्काबाट टाढा बनाएको छ र हामीलाई एउटा यस्तो मेसिनमा परिणत गरिदिएको छ जसको कुनै भावना छैन। सहरका अग्ला भवनहरू र फराकिला सडकहरू तब मात्र सुन्दर देखिन्छन्, जब त्यहाँ बस्ने मानिसहरूका बीचमा जीवन्त संवाद हुन्छ। कोलाहलका बीचमा पनि एकअर्काको मनको कुरा सुन्न सक्ने क्षमता नै वास्तविक मानवता हो। हामीले आफ्नो ओठको मौनतालाई मात्र होइन, बरु हृदयको ढोकालाई पनि खोल्न सिक्नुपर्छ। भीडभित्रको त्यो भयानक मौनतालाई तोडेर प्रेम, सहानुभूति र संवादको नयाँ संसार निर्माण गर्नु नै आजको मुख्य चुनौती हो। अन्यथा, हामी मानिसहरूको सागरमा डुबेर पनि प्यासले छटपटाइरहने एउटा एक्लो यात्री मात्र बनिरहनेछौँ।