चाडपर्वले मानिसको व्यवहारमा ल्याउने परिवर्तन

 

चाडपर्वहरू केवल पात्रोका राता अक्षर वा बिदाका दिनहरू मात्र होइनन्, यी त मानव जीवनका रंगीन उत्सवहरू हुन् जसले मानिसको मनोविज्ञान, सामाजिक व्यवहार र व्यक्तिगत आचरणमा आमूल परिवर्तन ल्याउँछन्। नेपाली समाजमा चाडपर्वको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ। जब चाडपर्वको मौसम नजिकिन्छ, हावामा एउटा छुट्टै किसिमको सुगन्ध र उमङ्ग फैलिन्छ। यसले मानिसको दैनिकीलाई मात्र परिवर्तन गर्दैन, बरु उसको सोच्ने तरिका, खर्च गर्ने प्रवृत्ति, र अरूसँग गरिने व्यवहारमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। चाडपर्वले मानिसलाई आफ्नो व्यस्त र यन्त्रवत् जीवनबाट बाहिर निकालेर एउटा भावनात्मक र आध्यात्मिक धरातलमा उभ्याइदिन्छ।

चाडपर्वले ल्याउने सबैभन्दा पहिलो र प्रत्यक्ष परिवर्तन भनेको 'सकारात्मकता र उत्साह' हो। सामान्य दिनहरूमा मानिसहरू कामको बोझ, महँगी र पारिवारिक तनावले थिचिएका हुन्छन्। तर जब दशैँ, तिहार, छठ वा ल्होसार जस्ता पर्वहरू नजिकिन्छन्, तब मानिसको अनुहारमा एउटा छुट्टै चमक देखिन्छ। मानिसहरूले आफ्ना दुःख र अभावहरूलाई केही समयका लागि बिर्सिन्छन्। यो समयमा मानिसको व्यवहारमा एउटा किसिमको उदारता देखिन्छ। "आफ्नो त यस्तै हो, चाडबाडको बेला खुसी हुनुपर्छ" भन्ने सोचले गर्दा मानिसहरू बढी मिलनसार र हँसिला देखिन्छन्। रिस, राग र द्वेषलाई त्यागेर नयाँ ढंगले सम्बन्धहरू सुधार्ने प्रयास गरिन्छ। वर्षौँदेखि बोलचाल बन्द भएका आफन्तहरू बीच पनि टीका र जमराको माध्यमबाट सम्बन्धको पुनर्मिलन हुन्छ। यो क्षमाशीलता र सद्भाव चाडपर्वले मानिसको हृदयमा ल्याउने सबैभन्दा सुन्दर परिवर्तन हो।

आर्थिक व्यवहारमा चाडपर्वले ठूलो हलचल पैदा गर्छ। मानिसहरू जुन 'बचत' को चिन्तामा वर्षभरि बाँचेका हुन्छन्, चाडपर्वको समयमा उनीहरूको त्यो सोच पूर्ण रूपमा बदलिन्छ। उपभोगवादी संस्कृतिले गर्दा मानिसहरूमा खर्च गर्ने होडबाजी चल्छ। नयाँ लुगा लगाउनै पर्ने, घर सजाउनै पर्ने र मीठो खानै पर्ने सामाजिक दबाब र व्यक्तिगत इच्छाले गर्दा मानिसको खरिद गर्ने क्षमतामा वृद्धि हुन्छ। बजारमा देखिने भीड र पसलहरूमा हुने चहलपहलले मानिसको 'खर्चालु' व्यवहारलाई प्रस्ट पार्छ। कतिपय अवस्थामा यो व्यवहारले आर्थिक संकट पनि निम्त्याउँछ, तर "चाडबाड त हो नि" भनेर ऋण धन गरेरै भए पनि रमाइलो गर्ने प्रवृत्ति नेपाली समाजमा व्याप्त छ। यसले एकातिर अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ भने अर्कोतिर मानिसलाई प्रदर्शनमुखी र प्रतिस्पर्धात्मक पनि बनाउँछ। कसको घरमा कति ठूलो खसी काटियो वा कसले कति महँगो लुगा लगायो भन्ने जस्ता कुराहरूले कहिलेकाहीँ अनावश्यक मानसिक तनाव र ईर्ष्या पनि पैदा गर्छ।

सामाजिक व्यवहारमा चाडपर्वले 'एकता र सामीप्यता' को भावनालाई बलियो बनाउँछ। आधुनिकताले गर्दा मानिसहरू एक्लिँदै गएको वर्तमान समयमा चाडपर्वहरूले नै परिवार र समाजलाई जोड्ने पुलको काम गरेका छन्। गाउँघरमा बस्ने वृद्ध आमाबाबु र सहर वा विदेशमा बस्ने छोराछोरीको मिलन हुने माध्यम नै यही समय हो। यो समयमा मानिसहरू आफ्नो 'निजी स्पेस' बाट बाहिर निस्केर सामूहिक गतिविधिमा सहभागी हुन्छन्। पिङ खेल्ने, देउसी–भैलो खेल्ने वा सामूहिक भोज गर्ने जस्ता परम्पराहरूले मानिसमा 'म' बाट 'हामी' भन्ने भावनाको विकास गराउँछ। छिमेकीहरूसँग गरिने सानो सहयोग र साटासाटले सामाजिक सद्भावलाई झन् गाढा बनाउँछ। चाडपर्वकै कारण मानिसले आफ्नो पुर्खाको इतिहास, संस्कृति र परम्परालाई सम्झिने मौका पाउँछ, जसले उसमा आफ्नो पहिचानप्रतिको गर्व र जिम्मेवारी बोध गराउँछ।

मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले पनि चाडपर्वले मानिसमा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। एक्लोपन र डिप्रेसनसँग जुधिरहेका मानिसहरूका लागि चाडपर्व एउटा 'थेरापी' जस्तै बन्छ। भीडभाड, संगीत, पूजापाठ र आफन्तहरूको उपस्थितिले मानिसको एक्लोपनलाई कम गर्छ। तर, यसको अर्को पक्ष पनि छ। विदेशमा रहेका वा घर आउन नपाएका मानिसहरूका लागि चाडपर्वले झन् बढी 'नोस्टाल्जिया' र उदासीपन ल्याउन सक्छ। अरू सबै खुसी भइरहँदा आफू एक्लै हुनुपर्दाको पीडाले मानिसको व्यवहारमा चिडचिडाहट वा वैराग्य पैदा गर्न सक्छ। त्यसैले, चाडपर्वले मानिसलाई कहिले हर्षको टाकुरामा पुर्याउँछ त कहिले विगतका स्मृतिहरूको अँध्यारो सुरुङमा धकेलिदिन्छ।

धार्मिक र आध्यात्मिक व्यवहारमा पनि चाडपर्वले मानिसलाई अनुशासित बनाउँछ। पूजाआजा, व्रत र शुद्धताका नियमहरू पालना गर्दा मानिसमा आत्म–नियन्त्रण र श्रद्धाको विकास हुन्छ। विशेष गरी छठ जस्तो कठिन व्रत बस्नेहरू वा दशैँमा शक्ति स्वरूपा देवीको उपासना गर्नेहरूमा एक प्रकारको आध्यात्मिक ऊर्जा सञ्चार हुन्छ। यसले मानिसलाई नैतिक रूपमा सत्कर्म गर्न र नराम्रो बाटोबाट टाढा रहन प्रेरित गर्छ। "धर्म र पाप" को चेतनाले गर्दा मानिसहरू यो समयमा दान–पुण्य गर्न र असहायहरूलाई सहयोग गर्न बढी तत्पर देखिन्छन्। यो 'परोपकारी' व्यवहार चाडपर्वको एउटा सकारात्मक पाटो हो।

बसाइँसराइ र यात्राको व्यवहार चाडपर्वको समयमा सबैभन्दा बढी देखिन्छ। "जहाँ भए पनि चाडबाडमा घर पुग्नैपर्छ" भन्ने मान्यताले गर्दा मानिसहरू जस्तोसुकै कठिन यात्रा गर्न पनि तयार हुन्छन्। बसको छतमा झुण्डिएर होस् वा महिनौँअघि महँगो हवाई टिकट काटेर, मानिस आफ्नो मूल थलो पुग्न चाहन्छ। यो व्यवहारले देखाउँछ कि मानिस जतिसुकै आधुनिक र व्यस्त भए पनि उसको जरो अझै पनि आफ्नो जन्मभूमि र परिवारमै गाडिएको छ। यो यात्रा केवल भौतिक दूरी पार गर्नु मात्र होइन, बरु आफ्नो बाल्यकाल र पुराना सम्बन्धहरूसँग पुनः जोडिने भावनात्मक यात्रा पनि हो। सडकमा देखिने यात्रुहरूको हतारो र बसपार्कको कोलाहलमा एउटा सुन्दर 'प्रतीक्षा' लुकेको हुन्छ।

चाडपर्वले मानिसको खानपिनको बानीमा पनि उल्लेख्य परिवर्तन ल्याउँछ। सामान्यतया सादा खाना खानेहरू पनि चाडबाडको बेला चिल्लो, पिरो र मासुका परिकारहरूमा झुम्मिन्छन्। यसले गर्दा मानिसको स्वास्थ्यमा केही नकारात्मक असर त पार्छ, तर "चाडबाडमा नखाए कहिले खाने?" भन्ने तर्कले सबैलाई जितेको हुन्छ। खानपिनको यो स्वतन्त्रताले मानिसमा एक प्रकारको तृप्ति र आनन्द ल्याउँछ। तर, यसले गर्दा कतिपय अवस्थामा मद्यपान र जुवातास जस्ता विकृतिहरू पनि व्यवहारमा देखिन थाल्छन्। मनोरञ्जनका नाममा गरिने यस्ता व्यवहारले पारिवारिक कलह र आर्थिक नोक्सानी निम्त्याउन सक्छ। चाडपर्वको वास्तविक मर्मलाई बिर्सेर विकृतिमा लाग्नेहरूको व्यवहारले समाजमा केही नकारात्मक सन्देश पनि प्रवाह गरिरहेको हुन्छ।

चाडपर्वले बालबालिकाको व्यवहारमा ल्याउने परिवर्तन झन् रोचक हुन्छ। नयाँ लुगा, दक्षिणा र बिदाको उमङ्गले उनीहरूमा एउटा छुट्टै उत्साह हुन्छ। उनीहरूले आफ्ना मान्यजनहरूबाट आशीर्वाद लिने र संस्कार सिक्ने मौका पाउँछन्। यो समयमा उनीहरूले 'साझेदारी' र 'सम्मान' को पहिलो पाठ सिक्छन्। परिवारका सबै सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुँदा उनीहरूले पाउने स्नेह र सुरक्षाको अनुभूतिले उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। अर्कोतिर, मोबाइल र ग्याजेटमा झुम्मिने नयाँ पुस्तालाई चाडपर्वले आफ्नो संस्कृति र प्रकृतिसँग जोड्ने काम गर्छ।

यद्यपि, समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैली र मानिसको व्यवहारमा केही कृत्रिमता पनि भित्रिएको छ। आजभोलि चाडपर्वहरू 'आत्मीयता' भन्दा बढी 'देखावटी' बन्दै गएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा राम्रो फोटो हाल्नका लागि मात्रै चाडबाड मनाउने र महँगा सामानहरूको प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले मध्यम र निम्न वर्गका मानिसहरूमा हीनताबोध पैदा गरेको छ। चाडपर्वको न्यानोपन अहिले डिजिटल 'विश' र इमोजिहरूमा सीमित हुन थालेको छ। पहिलेको जस्तो घर–घरमा गएर शुभकामना साट्ने चलन हराउँदै गएको छ र मानिसहरू आफ्नै सानो घेराभित्र खुसी खोज्न थालेका छन्। यो परिवर्तनले चाडपर्वको सामूहिक भावनालाई केही हदसम्म कमजोर बनाएको छ।

अन्ततः, चाडपर्वले मानिसको व्यवहारमा ल्याउने परिवर्तन बहुआयामिक छ। यसले मानिसलाई बढी भावुक, उदार, खर्चालु, र सामाजिक बनाउँछ। यसले जीवनमा आइपर्ने नीरसतालाई हटाएर नयाँ ऊर्जा र आशा प्रदान गर्छ। चाडपर्वहरू समाजलाई जोड्ने एउटा बलियो कडी हुन्, जसले मानिसलाई उसको मानवीय गुणहरूसँग साक्षात्कार गराउँछन्। विकृति र विसंगतिहरूलाई त्यागेर चाडपर्वको वास्तविक सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मूल्यलाई अंगाल्ने हो भने यसले मानिसको व्यवहारलाई अझै सभ्य र मर्यादित बनाउन सक्छ। चाडपर्व सकिए पनि त्यसले छाडेर जाने खुसी र सद्भावको प्रभावले मानिसलाई बाँकी वर्षभरि काम गर्ने शक्ति र प्रेरणा दिइरहन्छ। त्यसैले, चाडपर्व केवल रमाइलो गर्ने माध्यम मात्र होइन, यो त मानव व्यवहारलाई परिष्कृत र पुनर्जीवित गर्ने एउटा पवित्र अवसर हो।