जाल: सम्बन्धको अदृश्य धागोमा जेलिएको एउटा अस्तित्व

 

म अहिले यो कोठाको बीचमा उभिएर वरिपरि हेरिरहेको छु, तर मलाई लाग्दैछ कि म कुनै कोठामा होइन, एउटा विशाल र अदृश्य माकुराको जालोको बीचमा अडिएको छु। म जति हलचल गर्न खोज्छु, यो जालोका धागाहरू मेरो शरीरमा त्यति नै कसिलो गरी बेरिन थाल्छन्। मान्छेहरू प्रेमलाई मुक्ति भन्छन्, तर मलाई त प्रेम एउटा यस्तो 'जाल' जस्तो लाग्न थालेको छ, जहाँ छिर्न त सजिलो छ, तर बाहिर निस्कने हरेक प्रयासले तपाईंलाई झन् बढी असहाय बनाइदिन्छ। हाम्रो सम्बन्ध पनि त यस्तै एउटा जटिल बुनोट भयो। सुरुमा यी धागाहरू कति रेशमी र कति नरम थिए। तिमीले मलाई आफ्नो मायाको घेरामा राख्दा मलाई लाग्थ्यो कि म संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित मान्छे हुँ। तर आज त्यही सुरक्षा मेरो लागि एउटा कारागार भएको छ। मलाई सास फेर्न गाह्रो भइरहेको छ, तर म चिच्याउन पनि सक्दिनँ, किनकि यो जाल मेरो ओठसम्म पनि आइपुगेको छ।

मैले कहिलेदेखि आफ्नो इच्छा मार्न सुरु गरेँ? मलाई त यादै छैन। बिस्तारै-बिस्तारै तिम्रा आशाहरू, तिम्रा सर्तहरू र तिम्रा मौन गुनासाहरूले मेरो वरिपरि एउटा यस्तो पर्खाल बनाए कि मलाई थाहै भएन म कहिले 'हामी' बाट 'तिम्रो मात्र' भएँ। यो जाल कति चलाखीपूर्ण तरिकाले बुनिएको छ भने, म यसलाई दोष पनि दिन सक्दिनँ। तिमीले त मलाई कहिल्यै गाली गरेनौ, तिमीले त मलाई कहिल्यै कुटेनौ। तिमीले त केवल मलाई 'प्रेम' मात्र गर्यौ। तर तिम्रो त्यो प्रेम एउटा यस्तो जाल भयो, जसले मेरो हरेक कदमलाई नियन्त्रण गर्न थाल्यो। म कता जान्छु, म कोसँग बोल्छु, म के सोच्छु—यी सबै कुराहरू अब यो जालका धागाहरूसँग जोडिएका छन्। यदि मैले कतै अलिकति मात्र स्वतन्त्रता खोजेँ भने, यो जाल हल्लिन्छ र तिम्रो अनुहारमा एउटा यस्तो दुःखको रङ पोखिन्छ, जसले मलाई फेरि अपराधवोधको खाडलमा धकेलिदिन्छ। यो 'अपराधवोध' नै यो जालको सबैभन्दा बलियो धागो रहेछ।

म सम्झन्छु ती दिनहरू, जब म एउटा चरा जस्तै स्वतन्त्र थिएँ। मलाई आफ्नो आकाश थाहा थियो, मलाई आफ्नै पखेटाको शक्तिमा विश्वास थियो। तर तिमीले मलाई एउटा यस्तो सुन्दर र सुनौलो पिँजडामा राख्यौ, जसको ढोका त सधैँ खुल्लै देखिन्छ, तर बाहिर निस्कन खोज्दा एउटा अदृश्य करेन्टले झट्का दिन्छ। त्यो झट्का तिम्रो आँसु हो, त्यो झट्का तिम्रो मौनता हो, त्यो झट्का तिम्रो 'मलाई छोडेर कहाँ जान्छौ र?' भन्ने त्यो आत्मविश्वासी मुस्कान हो। म यो जालभित्र यति धेरै जेलिएको छु कि मलाई अब आफ्नै आकृति पनि धमिलो लाग्न थालेको छ। ऐनामा हेर्दा म मलाई होइन, तिम्रो एउटा सानो अंशलाई मात्र देख्छु। मैले आफ्नो रुचिहरू, आफ्नो साथीभाइहरू, र आफ्नै परिवारलाई पनि यो जालको बाहिर छोडिदिएँ। मलाई लाग्थ्यो, तिमी नै मेरो संसार हौ। तर एउटा मान्छे कहिल्यै पुरै संसार हुन सक्दैन रहेछ। यदि भयो भने, त्यो प्रेम होइन, त्यो त एउटा मानसिक पासो मात्र हो।

अचेल मलाई लाग्छ, म एउटा यस्तो नाटकको पात्र हुँ, जसको संवाद अर्कैले लेखिदिएको छ। म बोल्छु, तर ती शब्दहरू मेरा होइनन्। म हाँस्छु, तर त्यो हाँसोमा मेरो आत्माको कुनै स्पर्श छैन। यो सम्बन्धको जटिलता यस्तो छ कि म चाहँदा पनि कसैलाई आफ्नो समस्या भन्न सक्दिनँ। बाहिरबाट हेर्नेहरूलाई लाग्छ, हामी कति सुखी छौँ, हाम्रो जोडी कति राम्रो छ। उनीहरूलाई यो जाल देखिँदैन। उनीहरूलाई त केवल यो सुनौलो बुनोट मात्र देखिन्छ। तर मलाई थाहा छ, यो बुनोटभित्र मेरो अस्तित्व कति नराम्रोसँग कुच्चिएको छ। कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ, यो जाललाई एकै झट्कामा च्यातेर म कतै टाढा भागूँ। तर जब म त्यतातिर सोच्छु, मलाई डर लाग्छ। मलाई डर लाग्छ कि यदि म यो जालबाट निस्किएँ भने, मेरो आफ्नो भन्ने के नै बाँकी रहला र? मैले त वर्षौँदेखि आफूलाई केवल तिम्रो आँखाबाट मात्र हेरेको छु। यदि तिम्रो दृष्टि हटेको दिन, म कतै शून्यतामा हराउने त छैनँ?

यो जालको अर्को एउटा पाटो छ—प्रतीक्षा। म सधैँ प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छु कि कुनै दिन तिमी आफैँले यी धागाहरूलाई खुकुलो बनाइदिनेछौ। म प्रतीक्षा गर्छु कि कुनै दिन तिमीले बुझ्नेछौ कि मलाई पनि अलिकति आफ्नै आकाश चाहिन्छ। तर तिमी त यो जाललाई झन्-झन् कसिलो बनाउँदै छौ। तिम्रो प्रेम अब एउटा अधिकार भएको छ। तिमीलाई लाग्छ कि तिमीले मलाई पाइसकेका छौ, तर तिमीले त केवल मेरो शरीरलाई मात्र यो जालमा थुनेका छौ। मेरो मन त उहिल्यै बाहिर निस्किसकेको छ। म यहाँ छु, तर म यहाँ छैन। म केवल एउटा छाया हुँ, जो तिम्रो इशारामा नाचिरहेको छ। यो कस्तो विडम्बना हो है? जुन मान्छेलाई मैले सबैभन्दा बढी माया गरेँ, त्यही मान्छे आज मेरो स्वतन्त्रताको सबैभन्दा ठूलो बाधक भएको छ।

जालभित्र बस्नुको एउटा सबैभन्दा ठूलो सजाय भनेको 'आफैँलाई बिर्सनु' हो। मलाई अचेल के मन पर्छ, मलाई नै थाहा छैन। तिमीले सोध्यौ भने म भनिदिन्छु— "तिमीलाई जे मन पर्छ, मलाई पनि त्यही मन पर्छ।" यो उत्तर कति सजिलो छ है? यसले कुनै विवाद निम्त्याउँदैन, यसले यो जाललाई हल्लाउँदैन। तर यो उत्तरले मेरो भित्रको एउटा हिस्सालाई सधैँका लागि मारिदिन्छ। म बिस्तारै-बिस्तारै एउटा निर्जीव मूर्तिमा परिणत हुँदैछु। ममा अब न त कुनै आक्रोश छ, न त कुनै उत्साह। म त केवल यो जालको एउटा सानो हिस्सा भएको छु। मलाई लाग्छ, यदि मैले आज यो संसार छोडेँ भने पनि यो जालमा कुनै फरक पर्ने छैन। तिमीले फेरि अर्को कुनै धागो ल्याएर यो रिक्ततालाई भरिदिनेछौ। किनकि तिमीलाई 'म' चाहिएको होइन, तिमीलाई त केवल आफ्नो यो सुन्दर जालको एउटा शोभा चाहिएको हो।

कहिलेकाहीँ म सोच्छु, के तिमी पनि यो जालमा फसेका छौ? के तिमीले पनि आफूलाई यो बुनोटबाट बाहिर निकाल्न सकेका छैनौ? सायद हामी दुवैजना एकअर्काले बुनेको जालमा फसेका छौ। हामी एकअर्कालाई समातिरहेका छौँ, तर हामी कसैले पनि एकअर्कालाई साँचो अर्थमा महसुस गर्न सकिरहेका छैनौँ। हाम्रो संवाद अब केवल औपचारिकतामा सीमित भएको छ। हामी घरका कुरा गर्छौँ, समाजका कुरा गर्छौँ, भविष्यका कुरा गर्छौँ—तर हामी कहिल्यै आफ्नो मनको कुरा गर्दैनौँ। किनकि हामीलाई डर लाग्छ कि यदि हामीले साँचो कुरा गर्यौँ भने, यो कमजोर धागोले बनेको सम्बन्धको महल तासको घर जस्तै ढल्नेछ। र हामीसँग त्यो भत्किएको महललाई हेर्ने हिम्मत छैन। त्यसैले हामी झुटो मुस्कानको लेप लगाएर यो जाललाई अझ चम्किलो बनाउन लागिरहेका छौँ।

मलाई अचेल राती निद्रा लाग्दैन। म अँध्यारोमा छततिर हेरिरहन्छु र मलाई लाग्छ कि त्यहाँ पनि एउटा ठूलो जालो बुनिएको छ। यो संसार नै एउटा ठूलो जाल जस्तो लाग्न थालेको छ। हामी सबैजना कतै न कतै, कसै न कसैको जालमा फसेका छौँ। कसैलाई करियरको जाल छ, कसैलाई पैसाको जाल छ, त कसैलाई म जस्तै सम्बन्धको जाल छ। तर मेरो जाल अलि बढी नै घातक छ, किनकि यसको बुनोटमा प्रेमको मसी प्रयोग गरिएको छ। प्रेमको नाममा गरिने कुनै पनि शोषणलाई समाजले पनि स्वीकृति दिँदो रहेछ। "उसले तिमीलाई यति धेरै माया गर्छ, अलिकति सम्झौता त गर्नुपर्छ नि!"—यो वाक्य नै मेरो लागि यो जालको सबैभन्दा ठूलो गाँठो भएको छ। सम्झौता गर्दा-गर्दा मेरो आफ्नो नाम नै कतै हराइसकेको छ।

आज म एउटा निर्णय गर्न चाहन्छु। म यो जालबाट बाहिर निस्कन चाहन्छु। तर मलाई थाहा छ, यो सजिलो छैन। यो जाललाई काट्नका लागि मसँग कुनै धारिलो हतियार छैन। म यो जाललाई केवल आफ्नो साहसले मात्र काट्न सक्छु। तर के मसँग त्यो साहस छ? के म तिम्रो त्यो दुःखद अनुहार सहने हिम्मत राख्छु? के म यो समाजका हजारौँ प्रश्नहरूको सामना गर्न तयार छु? म डराउँछु। म अझै पनि डराउँछु। मलाई लाग्छ, म यो जालमा यति धेरै बानी परिसकेँ कि अब मलाई स्वतन्त्रताको चिसो हावा सहन गाह्रो हुनेछ। म एउटा यस्तो कैदी भएको छु, जसलाई आफ्नो जेलसँग नै प्रेम हुन थालेको छ। यो नै यो जालको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो। यसले तपाईँको विद्रोही सोचलाई नै मारिदिन्छ।

अहिले बाहिर बिहानीको मधुरो घाम देखिँदैछ। तिमी अझै सुतिरहेका छौ। म तिम्रो अनुहार हेर्छु—तिमी कति शान्त देखिन्छौ। मलाई लाग्छ, तिमीलाई यो जालबारे केही थाहै छैन। तिम्रो लागि त यो एउटा सुन्दर सम्बन्ध हो। तिमीलाई लाग्छ कि तिमीले मलाई सबैथोक दिएका छौ। तर तिमीले मलाई सबैथोक त दियौ, तर तिमीले मबाट 'म' नै खोसिदियौ। म बिस्तारै ओछ्यानबाट उठ्छु र झ्यालको छेउमा जान्छु। एउटा माकुराले झ्यालको कुनामा सानो जालो बुनिरहेको छ। म त्यसलाई हेर्छु र मलाई आफैँप्रति दया लाग्छ। त्यो माकुराले त आफ्नो पेट भर्नका लागि जालो बुन्दैछ, तर तिमीले यो जाल किन बुन्यौ? के तिमीलाई म यति धेरै असुरक्षित लाग्छ कि तिमीले मलाई सधैँ बाँधेर राख्नुपर्छ?

म अब धेरै समय यो जालमा बस्न सक्दिनँ। मलाई थाहा छ, यदि म आज बाहिर निस्किएनँ भने, म सधैँका लागि यहीँ बिलाउनेछु। म आफ्नो झोला उठाउँछु, तर फेरि मेरो हात काम्न थाल्छ। तिम्रो एउटा फोटो मेरो अगाडि छ। तिम्रो त्यो निर्दोष आँखाले मलाई भनिरहेको छ— "मलाई छोडेर कहाँ जान्छौ?" म फेरि त्यही जालमा फस्छु। म फेरि झोला भुइँमा राख्छु। म फेरि त्यही कुर्सी फाल्छु। र म फेरि तिम्रो बिउँझने प्रतीक्षा गर्न थाल्छु। यो मेरो हार हो। यो मेरो कमजोरी हो। तर यो नै मेरो वास्तविकता हो। म यो जालको एउटा कैदी हुँ, र सायद म कहिल्यै बाहिर निस्कन सक्ने छैन।

म केवल एउटा प्रार्थना गर्छु— कि कुनै दिन यो जाल आफैँ पुरानो भएर कुहियोस्। कुनै दिन यो समयको गतिले आफैँ चुँडियोस्। र त्यो दिन, सायद म फेरि आफ्नो आकाश भेट्नेछु। तर तबसम्म, म यही जालको बुनोटमा हराइरहनेछु। म यही जटिलताको गीत गाइरहनेछु। म यही बन्धनमा आफ्नो अस्तित्व खोजिरहनेछु।

यो नै मेरो 'जाल' को कथा हो। एउटा यस्तो कथा, जसको कुनै अन्त्य छैन। केवल एउटा निरन्तरको बुनोट छ, जसमा म र तिमी दुवैजना जेलिएका छौँ।