लाइनमा उभिँदा देखिने धैर्य र अधैर्य

 

लाइनमा उभिनु आधुनिक जीवनको एउटा अनिवार्य हिस्सा बनेको छ, जहाँ मानिसको वास्तविक चरित्र, धैर्यता र अनुशासनको कडी परीक्षा हुने गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा त झन् सरकारी कार्यालय, बैंक, अस्पताल, यातायात व्यवस्था विभाग वा साधारण खाजा पसलसम्म पनि लामो लाइन देखिनु सामान्य कुरा हो। यो एउटा यस्तो ठाउँ हो जहाँ समय रोकिएको जस्तो आभास हुन्छ र मानिसको भित्री स्वभाव सतहमा आउँछ। लाइनमा उभिँदा देखिने धैर्य र अधैर्यको यो द्वन्द्वले हाम्रो समाजको मनोविज्ञान, शिक्षा र नागरिक चेतनाको एउटा सजीव चित्र प्रस्तुत गर्छ।

जब मानिस लाइनमा बस्न सुरु गर्छ, सुरुवाती केही मिनेटमा सबैजना अनुशासित देखिन्छन्। तर जति समय बित्दै जान्छ, मानिसको भित्री अशान्ति बढ्दै जान्छ। धैर्यता भनेको केवल चुपचाप उभिनु मात्र होइन, बरु आफ्नो पालो नआउञ्जेल अरूको अधिकारलाई सम्मान गर्दै प्रतीक्षा गर्नु हो। धैर्यवान् व्यक्तिहरूले यो समयलाई आफ्नो लागि एउटा अवसरको रूपमा लिन्छन्। उनीहरू किताब पढ्छन्, फोनमा केही उपयोगी कुरा सुन्छन् वा आफ्नो वरिपरिको वातावरणलाई शान्त भावले नियाल्छन्। उनीहरूलाई थाहा छ कि कराउँदा वा अगाडि बढ्न खोज्दा काम छिटो हुँदैन, बरु वातावरण झन् बिग्रन्छ। यस्ता मानिसहरूले लाइनको मर्यादा बुझेका हुन्छन् र उनीहरूको शान्त अनुहारले अरूलाई पनि केही हदसम्म धैर्य हुन प्रेरित गरिरहेको हुन्छ।

तर, लाइनको अर्को पाटो अधैर्यता हो, जुन निकै संक्रामक हुन्छ। अधैर्य व्यक्तिहरू लाइनमा छिर्ने बित्तिकै घडी हेर्न थाल्छन्। उनीहरूको खुट्टा स्थिर हुँदैन, बारम्बार यताउता हेर्ने र अगाडि कति जना बाँकी छन् भनेर टाउको तन्काएर हेर्ने उनीहरूको बानी हुन्छ। यस्ता मानिसहरूमा "मलाई मात्र हतार छ" भन्ने एउटा भ्रम हुन्छ। उनीहरूले बिस्तारै पछाडिबाट अगाडिको मान्छेलाई धकेल्न सुरु गर्छन्, मानौँ शरीरले धक्का दिँदा लाइन छिटो अगाडि बढ्नेछ। यो अधैर्यता तब झन् उग्र हुन्छ जब कसैले बीचमा छिर्ने (Line cutting) प्रयास गर्छ। कसैले चिनजानको मान्छे भेटेको बहानामा वा सिधै अगाडि गएर काम बनाउन खोज्दा लाइनमा बसेका अरू अधैर्य मानिसहरूको रिसको बाँध फुट्छ। त्यसपछि सुरु हुने भनाभन र कोलाहलले उक्त स्थानको गरिमालाई नै समाप्त पारिदिन्छ।

नेपाली समाजमा लाइनमा बस्दा देखिने एउटा अर्को रोचक व्यवहार भनेको 'सम्पर्क र पहुँच' को खोजी हो। कतिपय मानिसहरू लाइनमा उभिएरै भित्र कोही चिनेको मान्छे छ कि भनेर फोन घुमाउन थाल्छन्। "हजुर म यहाँ बाहिर लाइनमा छु, अलि हेरिदिनुपर्यो" भन्ने आवाजहरू सुन्दा इमानदारीपूर्वक लाइनमा बस्नेहरूको धैर्यता टुट्न थाल्छ। यो व्यवहारले के देखाउँछ भने हामी नियम भन्दा पनि 'जुगाड' मा बढी विश्वास गर्छौँ। जब प्रणालीमाथि विश्वास हुँदैन, तब मानिस अधैर्य हुन्छ। यदि सबैलाई थाहा हुन्थ्यो कि मेरो पालो निश्चित समयमा आउँछ र कसैले मेरो अधिकार खोस्न सक्दैन, तब मानिसहरू स्वतः धैर्यवान् हुन्थे। तर, अव्यवस्थित प्रणालीले नै मानिसलाई अधैर्य र विद्रोही बनाइरहेको हुन्छ।

अस्पतालको लाइनमा देखिने धैर्य र अधैर्य झन् मार्मिक हुन्छ। त्यहाँ मानिसहरू शारीरिक पीडा र मानसिक तनावमा हुन्छन्। बिरामी मान्छे लाइनमा उभिनु पर्दाको पीडा शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन। त्यस्तो बेला कोही छिटो छिर्न खोज्दा हुने विवादमा एउटा ठूलो मानवीय संवेदना लुकेको हुन्छ। अर्कोतर्फ, बैंक वा सरकारी कार्यालयमा देखिने अधैर्यता भने प्रायः समयको कुव्यवस्थापनसँग जोडिएको हुन्छ। ढिलो गरी कार्यालय आउने र काम छिटो सक्न खोज्ने प्रवृत्तिले गर्दा मानिसहरू अरूलाई उछिनेर अगाडि बढ्न खोज्छन्। यो हतारोले गर्दा कतिपयले आफ्नो महत्वपूर्ण कागजात बिर्सिन्छन् वा प्रक्रिया नै नबुझी लाइनमा बस्छन्, जसले गर्दा अन्तिममा उनीहरूको पालो आएपछि काम हुँदैन र उनीहरूको आक्रोश कर्मचारीमाथि पोखिन्छ।

धैर्यताको एउटा ठूलो शत्रु भनेको 'अनिश्चितता' हो। यदि लाइनमा बसेका मानिसहरूलाई भित्र के भइरहेको छ र आफ्नो पालो आउन कति समय लाग्छ भन्ने जानकारी दिइँदैन भने उनीहरू झन् बढी अधैर्य हुन्छन्। झ्यालमा बस्ने कर्मचारीको ढिलासुस्ती वा चिया पिउन भन्दै काम रोकिदिने प्रवृत्तिले लाइनमा बसेकाहरूको धैर्यताको सीमा नाघ्छ। एउटा सभ्य समाजमा लाइनमा उभिनु भनेको अनुशासनको प्रदर्शन हो, तर यसका लागि व्यवस्थापन पनि उत्तिकै सभ्य हुनुपर्छ। टोकन प्रणाली जस्ता आधुनिक प्रविधिले मानिसको अधैर्यतालाई धेरै हदसम्म कम गरेका छन्, किनकि यसले मानिसलाई उभिएरै बस्नुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त गरिदिएको छ। तर अझै पनि धेरै ठाउँमा शारीरिक रूपमै लाइन लाग्नुपर्ने अवस्था छ, जहाँ मानिसहरूको पसिना र रिस एकैसाथ बहन्छ।

वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले लाइनमा देखाउने धैर्यता कहिलेकाहीँ लोभलाग्दो हुन्छ। उनीहरूले जीवनका धेरै उतारचढाव देखेका हुनाले हुनसक्छ, उनीहरू शान्त देखिन्छन्। तर उनीहरूलाई लाइनमा उभिन बाध्य पार्नु हाम्रो समाजको अधैर्य र अव्यवस्थित पाटो हो। जब कुनै युवाले आफ्नो पालोमा ती वृद्धलाई अगाडि पठाइदिन्छ, तब त्यहाँ एउटा सुन्दर मानवीय व्यवहार प्रकट हुन्छ। यस्ता साना कार्यले लाइनमा बसेका सबैको मनमा एक किसिमको शान्ति र सकारात्मकता सञ्चार गर्छ। यसले सिकाउँछ कि धैर्यता भनेको केवल प्रतीक्षा मात्र होइन, बरु अरूको अवस्थालाई बुझेर गरिने त्याग पनि हो।

लाइनमा बस्दा देखिने अर्को व्यवहार भनेको अनावश्यक गफगाफ र समूहबाजी हो। कहिलेकाहीँ मानिसहरू लाइनमै बसेर राजनीति, समाज र व्यक्तिगत कुराहरूको ठूलो बहस सुरु गर्छन्। यसले एकातिर समय कटाउन मद्दत गर्छ भने अर्कोतिर शान्त रहन चाहनेहरूका लागि यो झन् ठूलो टाउको दुखाइ बन्छ। अझ कोही त लाइनमा बसेरै ठूलो स्वरमा फोनमा कुरा गर्ने वा भिडियो हेर्ने गर्छन्, जसले उनीहरूको सामाजिक चेतना कति कमजोर छ भन्ने देखाउँछ। सार्वजनिक स्थलमा अरूको शान्तिको अधिकारलाई कुल्चिनु पनि एक प्रकारको अधैर्यता नै हो—आफ्नो मनोरञ्जनका लागि अरूलाई बाधा पुर्याउनु।

धैर्यता एक आध्यात्मिक गुण पनि हो। यसले मानिसलाई आफ्नो आवेगमाथि नियन्त्रण गर्न सिकाउँछ। लाइनमा उभिएका बेला जब हाम्रो मनमा रिस उठ्छ, "कहिले सकिएला यो" भन्ने छटपटी हुन्छ, तब हामीले आफ्नो मानसिक शक्तिलाई प्रयोग गर्नुपर्छ। अधैर्यताले केवल हाम्रो रक्तचाप बढाउँछ र दिनभरिको मुड बिगार्छ, काम छिटो बनाउँदैन। हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि समाजका हरेक व्यक्तिको समय उत्तिकै मूल्यवान् छ। आफूलाई विशेष ठानेर अरूलाई उछिन्न खोज्नु भनेको लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको विरुद्ध हो। लाइनमा उभिँदा हामी सबै समान हुन्छौँ—चाहे कोही धनी होस् वा गरिब, शिक्षित होस् वा अशिक्षित।

अन्ततः, लाइनमा देखिने धैर्य र अधैर्य हाम्रो राष्ट्रिय चरित्रको एउटा सानो हिस्सा हो। जुन समाजमा नियमको पालना गरिन्छ र अरूको अधिकारको सम्मान गरिन्छ, त्यहाँ लाइनहरू व्यवस्थित र शान्त हुन्छन्। जहाँ शक्तिको आडमा काम बनाउने सोच हाबी हुन्छ, त्यहाँ लाइनहरू सधैँ कोलाहलपूर्ण र तनावग्रस्त हुन्छन्। हामीले आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालयदेखि नै लाइनमा बस्न र आफ्नो पालोको प्रतीक्षा गर्न सिकाउनुपर्छ। यसले उनीहरूमा धैर्यता मात्र होइन, बरु न्याय र समानताको भावना पनि विकास गर्छ।

एउटा व्यवस्थित लाइनले एउटा व्यवस्थित देशको सङ्केत गर्छ। जब हामी लाइनमा उभिन्छौँ, हामीले यो सोच्नुपर्छ कि मेरो व्यवहारले अरूलाई कस्तो सन्देश दिइरहेको छ। यदि म धैर्यवान् भएँ भने मेरो वरिपरिको वातावरण पनि केही हदसम्म शान्त हुन्छ। अधैर्यताले केवल अराजकता निम्त्याउँछ। त्यसैले, अर्को पटक जब तपाईं कुनै लामो लाइनमा उभिनुहुन्छ, त्यसलाई केवल समयको बर्बादी नसम्झनुहोस्। त्यसलाई आफ्नो धैर्यताको परीक्षण गर्ने र आफ्नो नागरिक हुनुको कर्तव्य पालना गर्ने अवसरको रूपमा लिनुहोस्। समय त बित्छ नै, तर त्यो समयमा तपाईंले देखाएको व्यवहारले तपाईंको व्यक्तित्वको वास्तविक परिचय दिन्छ। धैर्यता कडा हुन्छ तर यसको फल सधैँ मीठो हुन्छ भन्ने उखानलाई लाइनमा उभिएकै बेला सार्थक बनाउन सकिन्छ।