मौन रिस र टाढिँदो सम्बन्ध

 

मौन रिस र टाढिँदो सम्बन्धको गहिराइलाई बुझ्न खोज्दा हामी मानवीय संवेदनाको एउटा यस्तो अँध्यारो गल्छीमा पुग्छौं, जहाँ शब्दहरू हराउँछन् र केवल एउटा चिसोपनले डेरा जमाउँछ। सामान्यतया रिसलाई हामी कराउनु, सामान फ्याँक्नु वा चर्को स्वरमा वादविवाद गर्नुसँग जोडेर हेर्छौं, तर 'मौन रिस' ती सबैभन्दा घातक हुन्छ, जसले सम्बन्धको जगलाई बिस्तारै भित्रभित्रै धुनले खाएझैं खोक्रो बनाइदिन्छ। यो एक प्रकारको भावनात्मक बहिष्कार हो, जहाँ व्यक्तिले आफ्नो असन्तुष्टि शब्दद्वारा व्यक्त गर्नुको सट्टा चुपचाप बसेर, बेवास्ता गरेर वा मानसिक दूरी कायम गरेर प्रकट गर्छ। जब कुनै सम्बन्धमा सञ्चारको ढोका बन्द हुन्छ र मौनताले स्थान लिन्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि त्यो सम्बन्ध एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ।

सम्बन्धहरू विश्वास र सञ्चारको जगमा उभिएका हुन्छन्, तर जब मौन रिसले प्रवेश पाउँछ, यसले सबैभन्दा पहिले सञ्चारलाई नै प्रहार गर्छ। कसैले केही गल्ती गर्दा वा चित्त दुखाउँदा स्पष्ट रूपमा भन्नुको सट्टा 'म ठिक छु' भन्दै भित्रभित्रै रिस पालेर बस्नु नै मौन रिसको सुरुवात हो। यो मौनता शान्ति होइन, बरु आउन लागेको ठूलो आँधी अघिको सन्नाटा जस्तै हो। मानिसले सोच्छ कि चुपचाप बस्दा झगडा हुँदैन, तर वास्तवमा त्यो मौनताले अर्को व्यक्तिलाई झन् बढी अन्योल र मानसिक तनावमा पारिरहेको हुन्छ। जब एउटा पक्षले बोल्न खोज्छ र अर्को पक्षले एकतर्फी मौनता साँधेर बस्छ, तब बिस्तारै भावनात्मक असुरक्षा बढ्न थाल्छ। यसले गर्दा दुई व्यक्ति एउटै छतमुनि बसेर पनि एकअर्काका लागि अपरिचित जस्तै बन्न पुग्छन्।

टाढिँदो सम्बन्धको मुख्य कारक नै यही व्यक्त नगरिएको आक्रोश हो। जब हामी आफ्ना भावनाहरूलाई दबाएर राख्छौं, ती भावनाहरू हराएर जाँदैनन्, बरु ती कुण्ठामा परिणत हुन्छन्। समयसँगै ती कुण्ठाहरूले मनमा एउटा पर्खाल खडा गरिदिन्छन्। सम्बन्धमा माया र आत्मीयताको ठाउँमा उपेक्षा र उदासीनताले स्थान लिन थाल्छ। उपेक्षा संसारको सबैभन्दा ठूलो सजाय हो। कसैले गाली गर्दा वा कुट्दा जति पीडा हुन्छ, त्योभन्दा कयौं गुणा बढी पीडा कसैको पूर्ण बेवास्ताले दिन्छ। मौन रिसले गर्दा मानिसहरू एकअर्काको उपस्थितिमा पनि एक्लो महसुस गर्न थाल्छन्। कुराकानीहरू केवल आवश्यक काममा मात्र सीमित हुन्छन् र भावनात्मक साटासाट शून्य जस्तै हुन्छ।

यस्तो अवस्थामा सम्बन्धमा 'इगो' वा अहंकारले ठूलो भूमिका खेल्छ। 'म किन पहिले बोल्ने?' वा 'उसले मेरो मौनता किन बुझ्दैन?' भन्ने जस्ता सोचहरूले दूरीलाई झन् बढाउँदै लैजान्छन्। हामी अक्सर अपेक्षा गर्छौं कि हाम्रो पार्टनरले हाम्रो मनको कुरा नभनीकन बुझोस्, तर वास्तविकतामा कोही पनि सर्वज्ञ हुँदैन। जब अपेक्षाहरू पूरा हुँदैनन्, तब मौनता झन् गाढा हुँदै जान्छ। यो मौनताले बिस्तारै सम्बन्धमा हुनुपर्ने न्यानोपनलाई सोसेर लैजान्छ। सम्बन्ध एक बिरुवा जस्तै हो, जसलाई संवादको पानी र प्रेमको मल चाहिन्छ। यदि हामीले मौन रिसको नाममा सञ्चार नै बन्द गरिदियौं भने त्यो बिरुवा ओइलाउनु स्वाभाविक हो।

टाढिँदै गएको सम्बन्धमा अर्को भयानक पक्ष भनेको 'मानसिक दूरी' हो। शरीरहरू सँगै हुन सक्छन्, तर मनहरू कोशौं टाढा पुगिसकेका हुन्छन्। सँगै खाना खाँदा, सँगै सुत्दा वा सँगै हिँड्दा पनि दुवैका बीचमा एउटा अदृश्य पर्खाल हुन्छ। यो पर्खालले गर्दा एकअर्काका साना खुसीहरूमा रमाउन छोडिन्छ र समस्याहरू साझा गर्न डर लाग्न थाल्छ। मानिसलाई लाग्छ कि बोलेर फेरि झगडा गर्नुभन्दा चुप लागेर बस्नु नै उत्तम हो, तर यही 'उत्तम' ठानेको मौनताले सम्बन्धलाई सधैंका लागि अन्त्यको दिशातिर धकेलिरहेको हुन्छ। सम्बन्धमा भएको विवादलाई सुल्झाउन सकिन्छ, तर सम्बन्धमा भएको शून्यतालाई भर्न निकै कठिन हुन्छ।

मौन रिसले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पार्छ। रिस दबाउँदा शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोनहरू बढ्छन्, जसले अनिद्रा, चिन्ता र डिप्रेसन जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ। अर्कोतर्फ, जसलाई लक्षित गरेर मौनता साँधिएको हुन्छ, ऊ पनि निरन्तरको मानसिक दबाबमा रहन्छ। 'मैले के गल्ती गरें?' भन्ने प्रश्नले उसलाई भित्रभित्रै पिरोलिरहन्छ। यसरी दुवै पक्ष मानसिक रूपमा थकित हुन्छन् र अन्ततः उनीहरूलाई यो सम्बन्ध एउटा बोझ जस्तो लाग्न थाल्छ। जब सम्बन्धमा आनन्दभन्दा बढी थकान महसुस हुन थाल्छ, तब मानिसहरू भावनात्मक रूपमा टाढिँदै जान्छन् र विकल्पहरूको खोजी गर्न थाल्छन्।

टाढिँदो सम्बन्धलाई फेरि पुरानै लयमा फर्काउनका लागि सबैभन्दा पहिले त आफ्नो अहंकारलाई त्याग्नुपर्छ। मौनता तोड्नु कमजोरी होइन, बरु सम्बन्ध बचाउने एउटा साहस हो। आफ्ना कुराहरूलाई बिना कुनै आरोप, शान्त भएर व्यक्त गर्नु नै यसको समाधान हो। 'तिमीले यस्तो गर्यौ' भन्नुको सट्टा 'मलाई यस्तो महसुस भयो' भन्न सिक्नुपर्छ। जब हामी आफ्ना कमजोरी र भावनाहरूलाई इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्छौं, तब अर्को व्यक्तिले पनि आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छ र संवादको ढोका खुल्छ। माफी माग्नु र माफ गरिदिनु नै सम्बन्धलाई जोगाउने सबैभन्दा ठूलो कडी हो।

अन्तमा, मौन रिस एउटा यस्तो विष हो जसले सम्बन्धलाई बिस्तारै मार्छ। यदि हामीले समयमै आफ्ना भावनाहरूलाई शब्दमा व्यक्त गरेनौं भने, पछि पछुताउनु बाहेक केही बाँकी रहँदैन। संसारमा कोही पनि मानिस पूर्ण हुँदैन, हरेक सम्बन्धमा उतारचढाव आउँछन्। तर ती समस्याहरूलाई सँगै बसेर छलफल गर्नु र समाधान खोज्नु नै परिपक्वता हो। मौनताले दूरी मात्र बढाउँछ, तर शब्द र संवादले हृदयलाई जोड्छ। सम्बन्धमा प्रेम मात्र भएर पुग्दैन, त्यसलाई टिकाइराख्न समझदारी र निरन्तरको संवाद पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। त्यसैले, आफ्नो रिसलाई मौनताको कारागारमा कैद नगर्नुहोस्, बरु त्यसलाई शब्दको माध्यमबाट बाहिर ल्याउनुहोस् ताकि सम्बन्धको न्यानोपन सधैं जीवित रहोस्।