छिमेकमा घट्दो आत्मीयता

 

हाम्रो समाजमा 'छिमेकी' भन्ने शब्द केवल भूगोलसँग मात्र सम्बन्धित थिएन, यो एउटा भावनात्मक र सांस्कृतिक सम्बन्धको नाम थियो। पहिले–पहिले भनिन्थ्यो, "टाढाको भाइ भन्दा नजिकको छिमेकी काम लाग्छ।" यो उखानले हाम्रा पुर्खाले छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई कति उच्च महत्व दिन्थे भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। गाउँघर होस् वा सहर, कुनै पनि घरमा पाहुना आउँदा, विवाह-व्रतबन्ध हुँदा वा बिरामी पर्दा सबैभन्दा पहिले छिमेकी नै आइपुग्थे। तर, समयको गतिसँगै आज त्यो आत्मीयताको स्थानमा एक किसिमको चिसोपन र दूरीले कब्जा जमाएको छ। छिमेकमा घट्दो आत्मीयता केवल एउटा सामाजिक परिवर्तन मात्र होइन, यो आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई आफ्नो व्यक्तिगत घेरामा खुम्च्याइदिँदा सिर्जित भएको एउटा गम्भीर सांस्कृतिक र भावनात्मक संकट हो।

पहिले–पहिले छिमेकी भनेका परिवारकै एक सदस्य जस्ता हुन्थे। घरको भान्सामा के पाक्दैछ भन्ने कुरा छिमेकीलाई थाहा हुन्थ्यो र कहिलेकाहीँ त एक-अर्काको घरमा खानेकुरा बाँडेर खाने चलन थियो। चाडपर्वमा त सबैको घर एउटै जस्तो लाग्थ्यो। आजको समयमा त्यो आत्मीयताको ठाउँ 'प्राइभेसी' वा गोपनीयताले लिएको छ। मानिसहरू अब आफ्नो निजी जीवनमा अरूको हस्तक्षेप चाहँदैनन्। यो गोपनीयताको नाममा मानिसले यति धेरै पर्खालहरू खडा गरिसकेका छन् कि ती पर्खालले इँटा र सिमेन्टको रूप मात्र होइन, मनको पर्खालको रूप समेत लिइसकेका छन्। हामी अब ढोका ढक्ढक्याएर छिमेकीकोमा जान डराउँछौँ। कतै उनीहरूलाई अप्ठ्यारो पो हुन्छ कि भन्ने डर र कतै आफ्नै व्यस्तताको बहानाले गर्दा छिमेकीसँगको संवाद शून्यप्रायः बन्दै गएको छ।

शहरीकरणले त यो आत्मीयतालाई झन् बढी चुनौती दिएको छ। सहरमा मानिसहरू अग्ला-अग्ला अपार्टमेन्ट र कम्पाउन्डमा बस्छन्, जहाँ आफ्नो ढोका बाहिर के भइरहेको छ भन्ने कुरा पनि उनीहरूलाई थाहा हुँदैन। एउटै लिफ्टमा सँगै चढ्ने छिमेकीसँग पनि 'नमस्ते' गर्ने फुर्सद छैन। यो शारीरिक निकटताको बीचमा रहेको मानसिक दूरीले मानिसलाई झन् एक्लो बनाउँदै लगेको छ। हामी आफ्नो कोठाभित्र मोबाइल र ल्यापटपको संसारमा यति मग्न छौँ कि ढोका बाहिर को आयो र को गयो भन्ने कुराले हामीलाई कुनै अर्थ राख्दैन। अझ आश्चर्यको कुरा त यो छ कि, सामाजिक सञ्जालमा हामी हजारौँ कोस टाढाका मानिससँग कुरा गर्न तयार छौँ, तर छेउको घरमा बस्ने व्यक्तिसँग एउटा सानो मुस्कुराएर कुराकानी गर्न पनि हामी हिचकिचाउँछौँ। यो डिजिटल सञ्जालले हाम्रो भौतिक आत्मीयताको जरो काटिदिएको छ।

छिमेकमा घट्दो आत्मीयताको अर्को कारण बढ्दो प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैली हो। मानिसहरू बिहानैदेखि काममा दौडिन्छन्। बेलुका थाकेर घर फर्किँदा उनीहरूमा अरूसँग कुरा गर्ने, दुःख–सुख साट्ने ऊर्जा बाँकी रहँदैन। मानिसहरूमा एक किसिमको अविश्वास पनि बढ्दो छ। कसैले छिमेकीसँग बढी नजिक हुन खोज्यो भने मानिसहरूले "यसलाई पक्कै केही स्वार्थ छ होला" भन्ने नजरले हेर्छन्। यस्तो अविश्वासको वातावरणले गर्दा मानिसहरू सुरक्षित रहन छिमेकीसँग दूरी बढाउनु नै बुद्धिमानी ठान्छन्। जब घरको सुरक्षाका लागि सिसी क्यामेरा र अग्ला बारहरूमा बढी भरोसा गर्न थालिन्छ, तब छिमेकीसँगको मानवीय भरोसा स्वतः कमजोर हुँदै जान्छ। सुरक्षाकर्मी वा प्रविधिले दिने सुरक्षाले मानिसको जीवन त सुरक्षित होला, तर यसले सामाजिक सुरक्षाको भावनालाई भने नष्ट गरिरहेको छ।

त्यस्तै, आर्थिक अवस्थाको भिन्नताले पनि छिमेकको सम्बन्धमा दरार ल्याएको छ। मानिसहरू आफ्नो आर्थिक हैसियत देखाउन र अरूभन्दा आफूलाई ठूलो देखाउनमा व्यस्त छन्। कहिलेकाहीँ छिमेकीको प्रगतिको ईर्ष्याले गर्दा पनि सम्बन्धमा खटपट आउँछ। यस्तो अवस्थामा एक-अर्कालाई सम्मान गर्ने भन्दा पनि प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। जब मानिसहरू छिमेकलाई एउटा प्रतिस्पर्धाको मैदान ठान्छन्, तब त्यहाँ आत्मीयता हुर्कन सक्दैन। हामीले यो बिर्सिरहेका छौँ कि संकटको समयमा हाम्रो बैंक ब्यालेन्सले भन्दा हाम्रो छिमेकीले नै पहिले हात दिनेछन्। बाढी, भूकम्प, महामारी वा कुनै पनि विपद्को समयमा सबैभन्दा पहिले छिमेकी नै आइपुग्छन्। यस्तो सत्य थाहा हुँदाहुँदै पनि हामीले छिमेकको सम्बन्धलाई किन यति उपेक्षा गरिरहेका छौँ, यो एउटा गम्भीर चिन्ताको विषय हो।

छोराछोरीको हुर्काइमा पनि यो कमीको असर देखिन्छ। पहिलेका बच्चाले छिमेकका सबै घरलाई आफ्नो घर जस्तै ठान्थे। एउटा बच्चा छिमेकको घरमा गएर खेल्नु र त्यहीँ खाना खानु सामान्य कुरा थियो। आजका बालबालिकाहरू घरको चार पर्खालभित्रै कैद छन्। उनीहरूलाई छिमेकी को हुन्, के गर्छन् भन्ने कुनै ज्ञान छैन। उनीहरू 'एक्लोपन' को संस्कारमा हुर्कंदैछन्, जसले गर्दा भोलि उनीहरूमा सामाजिक घुलमिल हुने क्षमताको अभाव देखिन सक्छ। बच्चालाई छिमेकीसँग मिलेर बस्न र मानवीय सम्बन्धको महत्व बुझाउन नसक्नु हाम्रो पुस्ताको अर्को ठूलो कमजोरी हो।

यद्यपि, यो आत्मीयता अझै पनि पूर्ण रूपमा मरेको छैन। गाउँघरमा अझै पनि केही हदसम्म पुराना मान्यताहरू कायम छन्। केही सहरमा पनि यस्ता समुदाय छन् जसले चाडपर्वमा मिलेर रमाइलो गर्छन्, आपत्–विपत् पर्दा सहयोग गर्छन्। तर, यस्ता उदाहरणहरू बिस्तारै कम हुँदै गइरहेका छन्। हामीले बुझ्नुपर्छ कि मानिस एउटा सामाजिक प्राणी हो। समाज बिना मानिसको अस्तित्व सम्भव छैन। छिमेकी भनेको समाजको सबैभन्दा सानो तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण एकाइ हो। यदि छिमेकीसँगको सम्बन्ध आत्मीय भयो भने मात्र सिंगो समाज बलियो र सुरक्षित बन्न सक्छ।

यो घट्दो आत्मीयतालाई फेरि जीवित पार्नका लागि हामीले आफ्नो अहङ्कारलाई त्याग्नुपर्छ। प्राइभेसीको नाममा आफ्नो घरको ढोका सधैँ बन्द राख्ने बानी सुधार्नुपर्छ। बेलुका एकछिन फुर्सद निकाल्दा छिमेकीसँग केही समय कुराकानी गर्ने, आफ्नो घरमा केही मीठो पाक्दा अलि बढी बनाएर उनीहरूलाई पनि चखाउने, वा उनीहरूलाई आवश्यक पर्दा सानो सहयोग गर्ने कुराले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। यो कुनै ठूलो लगानी वा मेहनतको कुरा होइन, केवल एउटा सानो मुस्कान र भद्र व्यवहारको आवश्यकता छ। हाम्रो यस्तो सानो सकारात्मक पहलले छिमेकीको मनमा हामीप्रतिको विश्वास जगाउन सक्छ।

अन्ततः, आधुनिकताको नाममा हामीले भौतिक सुविधा त पायौँ, तर सम्बन्धको त्यो न्यानोपन गुमायौँ। घरहरू त ठूला भए, तर घरका मानिसको मन सानो हुँदै गयो। छिमेकमा घट्दो आत्मीयताले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा दरिद्र बनाउँदै लगेको छ। हामीले यो बुझ्न ढिलो गर्नु हुँदैन कि सुन्दर र सुरक्षित समाजको निर्माण कुनै सरकार वा कानुनले होइन, बरु छिमेकीसँगको आपसी सद्भाव र आत्मीयताले गर्छ। आफ्नो घरको पर्खाल अलि होचो पारेर छिमेकीको घर हेर्ने हो भने सायद धेरै एक्लोपन आफैँ हराएर जानेछ। आउनुहोस्, हामी सबैले आफ्नो वरिपरिको सानो संसारमा फेरि मानवीयताको रङ भर्ने प्रयास गरौँ। छिमेकको आत्मीयतालाई फिर्ता ल्याउनु नै आजको समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।