विराग: भावनाको डढेलोपछिको एउटा शान्त खरानी

 

म आज यो झ्यालको छेउमा बसेर तिमीलाई हेरिरहेको छु, र मलाई अचम्म लाग्दैछ कि मलाई अब केही पनि महसुस भइरहेको छैन। कुनै समय थियो, जब तिम्रो एउटा सानो झलकले मेरो मुटुको ढुकढुकी यसरी बढ्थ्यो कि मलाई लाग्थ्यो म अहिले नै बिस्फोट हुनेछु। तिम्रो आवाज सुन्दा मेरो शरीरको रौं-रौं खडा हुन्थ्यो। तर आज, तिमी मेरो अगाडि बसेर त्यही पुराना कुराहरू गरिरहेकी छौ, त्यही गुनासाहरू दोहोर्याइरहेकी छौ, तर मभित्र कतै कुनै हलचल छैन। यो कस्तो अनौठो रित्तोपन हो? यसलाई म के नाम दिऊँ? यो रिस होइन, यो बदलाको भावना पनि होइन। यो त केवल 'विराग' हो। एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ मलाई अब तिमीसँग न त कुनै अपेक्षा छ, न त कुनै गुनासो नै। मलाई लाग्दैछ, म एउटा यस्तो समुद्र हुँ जसको किनारबाट तिमी धेरै टाढा पुगिसक्यौ र अब तिम्रो छालले मलाई छुने कुनै सम्भावना छैन।

मैले कति प्रयत्न गरेँ होला यो प्रेमलाई बचाउनका लागि। कति रातहरू म तिम्रो यादमा तड्पिएँ, कति पटक मैले आफ्नै आत्मसम्मानलाई तिम्रो पाउमा चढाएँ। त्यतिबेला मलाई लाग्थ्यो कि तिमी बिना मेरो अस्तित्व नै छैन। तर बिस्तारै-बिस्तारै, त्यो पीडाको पनि एउटा सीमा आउँदो रहेछ। जब चोटहरू यति धेरै लाग्छन् कि मुटु नै पत्थर भइदिन्छ, तब मान्छेलाई दुख्न छोड्छ। र जब दुख्न छोड्छ, तब मात्र यो विरागको उदय हुन्छ। आज मलाई तिम्रो झुटो आश्वासनले छुँदैन, तिम्रो नक्कली आँसुले मेरो मन पगाल्दैन। म केवल एउटा दर्शक बनेर तिमीलाई हेरिरहेको छु, मानौँ म कुनै पुरानो चलचित्र हेर्दैछु जसको अन्त्य मलाई पहिल्यै थाहा छ। यो उदासीनता कति शान्त छ है? यसमा न त कुनै युद्ध छ, न त कुनै शान्तिको सम्झौता। यहाँ त केवल एउटा विशाल शून्यता छ, जसमा म एक्लै रम्न थालेको छु।

म सम्झन्छु ती दिनहरू, जब तिम्रो एउटा सानो उपेक्षाले मलाई पागल बनाउँथ्यो। म घण्टौँसम्म ऐनाको अगाडि बसेर आफ्नै गल्तीहरू खोज्ने गर्थें। मलाई लाग्थ्यो, यदि म अझै राम्रो भएँ भने सायद तिमीले मलाई फेरि उस्तै माया गर्नेछौ। तर आज मलाई लाग्छ, त्यो सबै कति व्यर्थ थियो। प्रेम त एउटा यस्तो नशा रहेछ, जसले मान्छेलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप नै बिर्साइदिँदो रहेछ। आज त्यो नशा उत्रिएको छ। र नशा उत्रिएपछिको यो बिहानी कति निर्मल छ! म अब तिम्रो छायामा बाँच्न चाहन्नँ। मलाई अब तिम्रो प्रेमको प्रमाणपत्र चाहिएको छैन। यो विरागले मलाई एउटा नयाँ स्वतन्त्रता दिएको छ। म अब आफैँसँग खुसी हुन सिकिरहेको छु। मलाई अब कोही चाहिने वा कोही हराउने डरले सताउँदैन।

मान्छेहरू भन्छन् कि प्रेमको विपरित घृणा हो। तर म भन्छु, प्रेमको विपरित त यो विराग हो। घृणामा त अझै पनि एउटा सम्बन्ध बाँकी हुन्छ, त्यहाँ अझै पनि एउटा ऊर्जा खर्च भइरहेको हुन्छ। घृणा गर्नका लागि पनि त कसैलाई महत्त्व दिनुपर्छ नि! तर मलाई त अब तिमीलाई घृणा गर्ने जाँगर पनि छैन। तिमी मेरो लागि अब एउटा यस्तो बाटो हौ, जहाँबाट म धेरै अघि बढिसकेँ र अब पछाडि फर्केर हेर्ने कुनै कारण बाँकी छैन। यो कस्तो विडम्बना हो है? जुन मान्छे मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता थियो, आज त्यही मान्छे मेरो लागि सबैभन्दा ठूलो 'तटस्थता' भएको छ। तिमी बोल्छौ, म सुन्छु, तर तिम्रा शब्दहरू मेरो हृदयको ढोकासम्म नपुगी हावामै बिलाउँछन्।

यो विरागको यात्रा निकै लामो र कष्टकर थियो। यो एकै दिनमा आएको होइन। यो त ती हजारौँ स-साना पलहरूको परिणाम हो, जहाँ मैले तिम्रो साथ खोजेँ तर तिमी त्यहाँ थिएनौ। जहाँ मैले तिम्रो काँधमा शिर राख्न खोजेँ, तर तिमीले मलाई अर्कै तिर धकेलिदियौ। ती सबै उपेक्षाहरू बिस्तारै जम्मा हुँदै गए र एउटा यस्तो पर्खाल बन्यो, जसलाई अब तिम्रो कुनै पनि जादुले भत्काउन सक्दैन। यो पर्खालले मलाई तिमीबाट मात्र होइन, बरु यो संसारका सबै मोह-मायाबाट अलिकति टाढा राखेको छ। म अब संसारलाई अर्कै दृष्टिले हेर्न थालेको छु। म अब वस्तुहरू र मान्छेहरूमा त्यो पुरानो सुन्दरता खोज्दिनँ, म त केवल तिनीहरूको वास्तविक रूप हेर्छु। विरागले तपाईँको दृष्टिबाट त्यो रङ्गीन चश्मा उतारिदिन्छ र तपाईँलाई नग्न यथार्थको अगाडि उभ्याइदिन्छ।

अचेल मलाई एकान्त धेरै मन पर्छ। पहिला मलाई लाग्थ्यो कि एक्लो हुनु भनेको श्राप हो। म सधैँ कोही न कोही साथी खोजिरहन्थेँ, विशेष गरी तिमीलाई। तर अहिले मलाई महसुस भइरहेको छ कि आफैँसँगको सामीप्यता भन्दा ठूलो अर्को कुनै सुख छैन। म जब एक्लै हुन्छु, मलाई कुनै रित्तोपन महसुस हुँदैन। बरु मलाई लाग्छ, म बल्ल पूर्ण भएको छु। तिम्रो प्रेमले मलाई सधैँ 'अधूरो' महसुस गराउँथ्यो, किनकि म सधैँ तिम्रो तर्फबाट आउने केही कुराको प्रतीक्षामा हुन्थेँ। तर यो विरागले मलाई 'प्रतीक्षा' बाट मुक्त गरिदिएको छ। म अब कसैको प्रतीक्षा गर्दिनँ। म अब कसैको अनुमोदन खोज्दिनँ। म त केवल आफ्नो भित्रको त्यो शान्त तलाउमा ढुङ्गा नखोसी बसिरहन चाहन्छु।

तिमी अहिले मलाई सोध्दैछौ— "तिमीलाई के भयो? तिमी किन यति धेरै बदलिएका छौ?" तिमीलाई लाग्दैछ कि म रिसाएको छु। तिमी मलाई फकाउन खोज्दैछौ। तर तिमीलाई के थाहा, म अब फकिन सक्ने अवस्थाभन्दा धेरै माथि उठिसकेँ। फकाउन त उसलाई सकिन्छ जो अझै पनि त्यो सम्बन्धको डोरीमा झुण्डिएको हुन्छ। तर मैले त त्यो डोरी नै काटिसकेँ। म अब यो सम्बन्धको व्याकरणबाट बाहिर निस्किसकेँ। तिम्रा यी सबै प्रयासहरू मलाई केवल एउटा व्यर्थको अभ्यास जस्तो मात्र लागिरहेका छन्। मलाई तिमीप्रति कुनै रिस छैन, साच्चै! मलाई त केवल तिमीप्रति एउटा गहिरो दया लागेर आउँछ कि तिमी अझै पनि त्यही पुरानो खेल खेलिरहेकी छौ, जबकि म त त्यो खेल मैदान नै छोडेर हिँडिसकेँ।

विराग भनेको प्रेमको मृत्यु होइन, यो त प्रेमको अन्तिम गन्तव्य हो। जब प्रेमले आफ्नो सबै आवेग र सबै वासना गुमाउँछ, तब यो एउटा विशुद्ध चेतनामा परिणत हुन्छ। मलाई लाग्छ, मैले तिमीलाई साँचो अर्थमा अहिले मात्र चिन्न सकेको छु। जब म तिम्रो मोहमा अन्धो थिएँ, मैले तिम्रो केवल त्यही रूप देखेँ जुन म देख्न चाहन्थेँ। तर आज, यो विरागको उज्यालोमा म तिमीलाई तिम्रो सबै कमजोरीहरू, तिम्रो सबै स्वार्थ र तिम्रो सबै वास्तविकताका साथ देखिरहेको छु। र अचम्मको कुरा त यो छ कि यो सब देख्दा पनि मलाई कुनै घृणा महसुस भइरहेको छैन। म त केवल एउटा यस्तो यात्री हुँ, जसले आफ्नो गन्तव्य भेट्टाउनु भन्दा पनि बाटोको मोह नै त्यागीदियो।

अब बिस्तारै साँझ पर्दैछ। कोठामा अँध्यारो बढ्दैछ। तिमी उठेर बत्ती बाल्छौ। बत्तीको त्यो उज्यालोमा तिम्रो अनुहार अझै पनि सुन्दर देखिन्छ। तर मेरो लागि यो सुन्दरता अब केवल एउटा वस्तुको सुन्दरता जस्तो मात्र भएको छ। यसले मेरो मुटुमा कुनै कंपन पैदा गर्दैन। म अब यो कोठाबाट बाहिर निस्कन चाहन्छु। मलाई यो विरागको न्यानोपनमा अझै धेरै डुब्नु छ। मलाई यो संसारसँग, यो सम्बन्धसँग र यो 'तिमी' भन्ने एउटा ठूलो भ्रमसँग अब कुनै सरोकार छैन। म त केवल एउटा यस्तो शून्यतामा हराउन चाहन्छु, जहाँ न त कुनै शब्द होस्, न त कुनै स्मृति।

यो नै मेरो 'विराग' को कथा हो। एउटा यस्तो कथा जसमा कुनै नायक छैन, कुनै खलनायक छैन। यहाँ त केवल एउटा यस्तो मान्छे छ, जो प्रेमको त्यो विशाल युद्ध मैदानबाट फर्किएर अब एउटा शान्त गुफामा आफ्नो बाँकी जीवन बिताउन तयार छ। मलाई अब कसैले पनि दुखाउन सक्दैन, किनकि मैले 'दुखाइ' को स्रोतलाई नै आफ्नो भित्रबाट बिदा गरिदिएको छु।

मेरो विराग... मेरो अन्तिम सत्य।