सडक व्यापारीहरूको दिनचर्या

 

सडक व्यापारीहरूको जीवन एउटा यस्तो सङ्घर्षको गाथा हो, जुन हरेक दिन सूर्यको पहिलो किरणसँगै सुरु हुन्छ र रातको शून्यतामा मात्र टुङ्गिन्छ। सहरका फुटपाथ, चोक र गल्लीहरूमा आफ्नो सानो संसार सजाएर बसेका यी मानिसहरूको दिनचर्यालाई नजिकबाट नियाल्ने हो भने यसले मानवीय धैर्य, पसिना र अनिश्चितताको एउटा जीवन्त चित्र प्रस्तुत गर्दछ। तिनीहरूका लागि सडक केवल एउटा बाटो मात्र होइन, बरु यो एउटा कर्मथलो हो, जहाँ उनीहरूले आफ्ना सपना र परिवारको भविष्यको भारी बोकेका हुन्छन्।

सडक व्यापारीहरूको दिन धेरैजसो मानिसहरू गहिरो निद्रामा भएकै बेला सुरु हुन्छ। बिहानको ३–४ बज्दा नबज्दै उनीहरू तरकारी बजार वा थोक पसलहरूमा पुगिसक्नुपर्छ। काठमाडौँको कालीमाटी वा बल्खु जस्ता ठूला बजारहरूमा हुने त्यो बिहानको चहलपहलमा यी साना व्यापारीहरूको ठूलो भूमिका हुन्छ। ताजा तरकारी, फलफूल वा अन्य सामानहरू छान्नु, मोलमोलाई गर्नु र त्यसलाई आफ्नो ठेला वा डोकोमा लादेर गन्तव्यसम्म पुर्याउनु आफैँमा एउटा ठूलो युद्ध जिते जस्तै हुन्छ। यो समयमा उनीहरूले आफ्नो निद्रा मात्र होइन, बरु चिसो र भोकलाई पनि बिर्सनुपर्छ। सामान खरिद गरिसकेपछि उनीहरूको वास्तविक सङ्घर्ष सहरका गल्लीहरूमा सुरु हुन्छ।

सहर ब्युँझिनुअघि नै उनीहरूले आफ्नो 'पसल' सजाइसक्नुपर्छ। एउटा सानो त्रिपाल, केही प्लाष्टिकका क्रेटहरू वा एउटा पुरानो ठेला नै उनीहरूको व्यापारिक प्रतिष्ठान हो। सामानहरूलाई आकर्षक देखिने गरी मिलाएर राख्नु एउटा कला हो, जसमा उनीहरू निपुण हुन्छन्। बिहानको समयमा मर्निङ वाक जानेहरू वा दूध लिन निस्कनेहरू उनीहरूका पहिलो ग्राहक हुन्छन्। यो समयमा उनीहरूको बोलीमा एउटा छुट्टै मिठास र आग्रह हुन्छ। "ताजा छ बाजे, लैजानुस् न" वा "सस्तो गरिदिउँला नि" भन्ने वाक्यहरूले सहरको बिहानीलाई गुञ्जायमान बनाउँछन्। तर, यो व्यापार सजिलो छैन। सडकको धुलो, गाडीको धुवाँ र मानिसहरूको भीडको बीचमा उभिएर मुस्कानका साथ सामान बेच्नु मानसिक र शारीरिक दुवै रूपमा थकाउने काम हो।

दिउँसोको चर्को घाम होस् वा वर्षाको झरी, सडक व्यापारीका लागि आराम गर्ने कुनै ठाउँ हुँदैन। घाम लाग्दा छाताको ओत लागेर वा त्रिपाल मुनि पसिना पुछ्दै बस्नु उनीहरूको बाध्यता हो। पानी पर्दा त झन् उनीहरूको बिजोग हुन्छ। हतार–हतार सामान छोप्नु, भिजेका सामान बचाउनु र आफू पनि निथ्रुक्क भिज्दै ग्राहकको पर्खाइमा बस्नु उनीहरूको दैनिकी हो। यस्तो बेला व्यापार कम हुन्छ, तर खर्च र भोक रोकिँदैन। बाटो हिँड्ने मानिसहरूले उनीहरूलाई कहिलेकाहीँ एउटा बाधाको रूपमा हेर्छन्, तर तिनीहरूले नै सहरका मानिसहरूलाई घरदैलोमै सुलभ दरमा सामान पुर्याइरहेका हुन्छन् भन्ने कुरा धेरैले बिर्सिन्छन्।

सडक व्यापारीहरूको दिनचर्याको सबैभन्दा तनावपूर्ण पाटो भनेको महानगरपालिकाको नगर प्रहरीसँगको लुकामारी हो। "नगर प्रहरी आयो" भन्ने एउटा सानो हल्लाले पूरै बजारमा खैलाबैला मच्चिन्छ। आफ्नो सामान जफत हुने डरले उनीहरूले जसरी हतार–हतार पोकापन्तरा बाँध्छन् र कुद्छन्, त्यो दृश्य अत्यन्तै मार्मिक हुन्छ। कतिपयको सामान सडकमै पोखिन्छ, कतिपयको ठेला पल्टिन्छ, त कतिपयको महिनौँको कमाइ एकै छिनमा नगर प्रहरीको गाडीमा लोड हुन्छ। यो डर र त्रासको बीचमा व्यापार गर्नु भनेको एउटा अनिश्चितताको भुमरीमा बाँच्नु हो। उनीहरूलाई थाहा हुँदैन कि आज बेलुका उनीहरू रित्तो हात घर फर्किन्छन् वा केही कमाइ लिएर। यो मानसिक दबाबले उनीहरूको स्वास्थ्य र स्वभावमा पनि गहिरो असर पारेको हुन्छ।

खाना खानु उनीहरूका लागि एउटा विलासिता जस्तै हो। घरबाट ल्याएको चिसो रोटी वा नजिकैको सस्तो पसलको चिया–बिस्कुटले उनीहरूको पेट भरिन्छ। ग्राहक आएका बेला खाना छोडेर व्यापारमा लाग्नुपर्छ। आफ्नै अगाडि ठूला–ठूला रेस्टुरेन्टमा मानिसहरूले महँगो खाना खाएको देख्दा उनीहरूको मनमा कस्तो कुरा चल्दो हो, त्यो अनुमान गर्न गाह्रो छैन। तर, उनीहरूको लक्ष्य केवल आफ्नो पेट भर्नु मात्र होइन, बरु गाउँमा रहेका बूढाबाबु आमालाई औषधी पठाउनु वा सहरमा पढ्दै गरेका छोराछोरीको स्कुलको शुल्क तिर्नु हुन्छ। यो निस्वार्थ त्यागले नै उनीहरूलाई हरेक दिन सडकमा उभिन शक्ति दिन्छ।

बेलुकाको समयमा जब अफिस जानेहरू घर फर्किन्छन्, सडक व्यापारीहरूको व्यस्तता झन् बढ्छ। यो समय उनीहरूका लागि 'प्राइम टाइम' हो। दिनभरि बचेका सामानहरू सस्तोमा बेचेर घर फर्कने हतारो उनीहरूमा देखिन्छ। मानिसहरू मोलमोलाई गर्छन्, दुई–चार रुपैयाँका लागि कचकच गर्छन्, तर व्यापारीहरूले धैर्यता गुमाउनु हुँदैन। उनीहरूलाई थाहा छ कि आज सामान बिकेन भने भोलि त्यो बिग्रन सक्छ वा लगानी डुब्न सक्छ। साँझको धमिलो प्रकाशमा मोबाइलको टर्च बालेर वा सडकको बत्तीको सहारामा उनीहरूले आफ्नो व्यापार जारी राख्छन्। सहर झिलिमिली भइरहँदा उनीहरू भने थाकेका आँखाले ग्राहक खोजिरहेका हुन्छन्।

रातको ८–९ बजेपछि मात्र उनीहरूको दिनको अन्त्य हुन थाल्छ। बाँकी रहेका सामानहरू पोको पार्नु, हिसाब–किताब गर्नु र आफ्नो थाकेको शरीरलाई डोर्याउँदै डेरासम्म पुग्नु अर्को चुनौतीपूर्ण कार्य हो। धेरैजसो सडक व्यापारीहरू सहरका साना र अँध्यारा कोठाहरूमा बस्छन्, जहाँ धेरैजना मिलेर बस्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। घर पुगेपछि पनि उनीहरूको काम सकिँदैन। भोलिको लागि तयारी गर्नु, कुन सामान कहाँबाट ल्याउने भन्ने योजना बनाउनु र परिवारसँग केही मिनेट फोनमा कुरा गर्नुमै उनीहरूको रात बित्छ। केही घण्टाको निद्रापछि फेरि त्यही चक्र सुरु हुन्छ।

सडक व्यापारीहरूको यो दिनचर्याले एउटा ठूलो सामाजिक र आर्थिक वास्तविकतालाई उजागर गर्छ। उनीहरू अनौपचारिक अर्थतन्त्रका मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूले न त राज्यबाट कुनै सामाजिक सुरक्षा पाउँछन्, न त बैंकबाट ऋण। उनीहरूको पूँजी भनेकै उनीहरूको पसिना र विश्वास हो। तर पनि, उनीहरू सधैँ अपमान र उपेक्षाको पात्र बन्छन्। सडक सफा राख्ने नाममा उनीहरूको रोजीरोटी खोसिनु कति न्यायसंगत छ भन्ने प्रश्न सधैँ अनुत्तरित रहन्छ। एउटा व्यवस्थित ठाउँको अभावमा उनीहरू सडकमा आउन बाध्य छन्, तर त्यही बाध्यता उनीहरूका लागि कहिलेकाहीँ अपराध जस्तै बन्न पुग्छ।

यति धेरै दुःख र सङ्घर्षका बावजुद पनि सडक व्यापारीहरूमा एउटा अनौठो एकता र भाइचारा देखिन्छ। एउटालाई समस्या पर्दा अर्कोले सहयोग गर्ने, नगर प्रहरी आएको जानकारी दिने वा एकअर्काको सामान हेरिदिने जस्ता व्यवहारले उनीहरूको समुदायलाई बलियो बनाएको हुन्छ। उनीहरू बीचमा हुने हाँसो–ठट्टा र दुःखको साझेदारीले नै उनीहरूलाई यो कठिन जीवन जिउन सजिलो बनाएको छ। उनीहरूका कथाहरूमा केवल गरिबी मात्र छैन, बरु स्वाभिमान पनि छ। उनीहरू मागेर खानु भन्दा पसिना बगाएर खानुलाई गौरव मान्छन्।

सडक व्यापारीहरूको दिनचर्यालाई केवल एउटा व्यापारको रूपमा मात्र होइन, बरु एउटा मानवीय सङ्घर्षको रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। हामीले उनीहरूबाट किन्ने एउटा सानो सामानले उनीहरूको चुल्हो बल्छ र एउटा सपना जीवित रहन्छ। सहरको सौन्दर्य र व्यवस्थापन महत्वपूर्ण छ, तर त्यो सौन्दर्यमा गरिबको पसिना पुछ्ने ठाउँ पनि हुनुपर्छ। जबसम्म हामीले यी साना व्यापारीहरूलाई सम्मान र व्यवस्थापनको मूलधारमा ल्याउन सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो सहरको विकास अधुरो नै रहनेछ।

अन्ततः, सडक व्यापारीहरूको दिनचर्याले हामीलाई धैर्यता, कडा परिश्रम र जीवनप्रतिको जिजीविषा सिकाउँछ। उनीहरू सहरका त्यस्ता मौन पात्र हुन् जसले सहरलाई चलायमान बनाइरहेका हुन्छन् तर आफैँ भने सधैँ ओझेलमा पर्छन्। हरेक दिनको हतारो, अपमान र थकाइलाई बिर्सेर भोलिपल्ट फेरि उही उत्साहका साथ सडकमा आउनु कुनै सानो कुरा होइन। उनीहरूको यो सङ्घर्षलाई सम्मान गर्नु र उनीहरूको जीवनलाई अलिकति सहज बनाउनु हाम्रो नागरिक कर्तव्य पनि हो। सडक व्यापारीहरू केवल विक्रेता मात्र होइनन्, तिनीहरू त यो समाजका सबैभन्दा साहसी र मेहेनती योद्धा हुन्।