मौनभित्रको चिच्याहट: एउटा अन्तरात्माको नमिठो सुस्केरा

 शब्दहरू सुनिने गरी निस्कँदा मात्र आवाज बन्दैनन्। कहिलेकाहीँ सबैभन्दा चर्को र कानै फुट्ने गरी आउने आवाजहरू ती हुन्, जुन ओठबाट बाहिर निस्कन पाउँदैनन्। हामी सबैका भित्र एउटा यस्तो संसार छ, जहाँ भावनाहरू गुम्सिएका छन्, रहरहरू थुुनिएका छन् र एउटा अनौठो प्रकारको कोलाहल चलिरहेको छ। यसलाई नै 'मौनभित्रको चिच्याहट' भन्न सकिन्छ। यो एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ मानिस बाहिरबाट शान्त देखिन्छ, ओठमा एउटा कृत्रिम मुस्कानको लेप लगाइएको हुन्छ, तर भित्रभित्रै एउटा ठूलो युद्ध चलिरहेको हुन्छ। यो युद्ध अरूसँग होइन, आफ्नै आफैंसँगको हो। आफ्नै अस्तित्व र परिस्थितिको चेपुवामा परेर निस्कन नसकेको त्यो पीडादायी ध्वनि नै मौनताको सबैभन्दा ठूलो रूप हो।

हामी समाजमा बस्छौँ, जहाँ बोल्नेहरूलाई मात्र सुनिन्छ। तर, के हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ कि एउटा मानिस जब एकान्तमा टोलाएर बस्छ, उसले कति धेरै कुरा भन्न खोजिरहेको हुन्छ? उसको त्यो शून्य आँखामा कति धेरै सपनाहरूको चिहान हुन्छ? मौनता भनेको शब्दको अभाव मात्र होइन, बरु भन्न नसकिएका भावनाहरूको भारी पनि हो। कतिपय कुराहरू यस्ता हुन्छन् जसलाई व्यक्त गर्नका लागि कुनै पनि भाषा पर्याप्त हुँदैन। मानिसले जब आफ्ना भावनाहरू बुझाउन सक्दैन वा अरूले बुझिदिँदैनन् भन्ने कुरामा ढुक्क हुन्छ, तब उसले मौनताको सहारा लिन्छ। यो मौनता बाहिरबाट हेर्दा शान्त र सौम्य देखिन सक्छ, तर यसको भित्री गहिराइमा एउटा ठूलो सुनामी लुकेको हुन्छ। त्यो सुनामीले हरेक पल मानिसको आत्मविश्वास र खुसीलाई बगाइरहेको हुन्छ। 

आत्मसंघर्षको यो यात्रा निकै कठिन छ। हामी हरेक दिन ऐना हेर्छौँ तर आफूलाई चिन्न सक्दैनौँ। ऐनामा देखिने अनुहार त केवल एउटा आवरण मात्र हो, त्यसको पछाडि लुकेको वास्तविक 'म' त कहिँ हराइरहेको हुन्छ। एउटा मानिस जब भीडमा भएर पनि आफूलाई एक्लो महसुस गर्छ, तब उसको मौनता चिच्याउन थाल्छ। त्यो चिच्याहटले कसैको सहानुभूति खोजिरहेको हुँदैन, बरु केवल एउटा बुझाइ खोजिरहेको हुन्छ। तर, विडम्बना यो छ कि आजको दौडधुपको संसारमा कसैसँग कसैको मौनता सुन्ने समय छैन। सबैलाई आफ्नै शब्दहरूको जाल बुन्नु छ, सबैलाई आफ्नै कथा सुनाउनु छ। कसैको आँखामा लुकेको नमीठो बादल र त्यसबाट बर्सिन खोजिरहेको आँसुलाई कसले देख्ने? जब मानिसले आफ्ना कुराहरू व्यक्त गर्ने ठाउँ पाउँदैन, तब ऊ आफ्नै भित्र संकुचित हुन थाल्छ। यो संकुचनले एउटा यस्तो दबाब सिर्जना गर्छ, जसले मानिसलाई भित्रभित्रै गलाउँछ।

मौनभित्रको चिच्याहट कहिलेकाहीँ विगतका गल्तीहरूको पश्चात्ताप बनेर आउँछ। कहिले यो भविष्यको अनिश्चितताको डर बनेर छातीमा ढ्याङ्ग्रो ठोक्छ। हामीले जीवनमा कतिपय निर्णयहरू यस्ता लिएका हुन्छौँ, जसको भार जीवनभर बोकिरहनुपर्ने हुन्छ। ती निर्णयहरूले दिएको घाउ बाहिर कसैलाई देखिँदैन, तर त्यसको जलनले मन सधैँ पोलिरहेको हुन्छ। जब कसैले सोध्छ, "तिमीलाई कस्तो छ?", हामी सहजै भन्छौँ, "ठीक छ।" तर त्यो 'ठिक छ' भन्ने शब्दको पछाडि कति हजार 'ठिक छैन' हरू लुकेका हुन्छन्, त्यो केवल भोग्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ। यो नै त हो आत्मसंघर्षको पराकाष्ठा। हामी आफ्नै घाउहरू लुकाउन माहिर भएका छौँ। हामी आफ्नै आँसुहरू निल्न अभ्यस्त भएका छौँ। 

जीवन एउटा रङ्गमञ्च हो भनिन्छ, र हामी सबै यसका पात्र हौँ। तर कहिलेकाहीँ हामीले यस्तो अभिनय गर्नुपर्छ कि हामी आफू नै होइनौँ भन्ने बिर्सिन्छौँ। अरूलाई खुसी बनाउने होडमा, समाजको मापदण्डमा खरो उत्रिने प्रयासमा, हामीले आफ्ना मौलिक भावनाहरूलाई कैद गरेका छौँ। त्यो कैदखानाबाट निस्कन खोज्ने आवाजहरू नै मौनताको चिच्याहट हुन्। एउटा कलाकार, जो स्टेजमा हाँसिरहेको छ, सायद उसको घरमा कसैको मृत्यु भएको हुन सक्छ। एउटा आमा, जो सन्तानको अगाडि बलियो देखिन्छिन्, सायद उनले रातभरि आफ्नो दुःखसँग एक्लै लडाइँ गरेकी हुन सक्छिन्। यी सबै मौनताका विभिन्न स्वरूपहरू हुन्। यो चिच्याहट कहिलेकाहीँ यति तीव्र हुन्छ कि यसले मानिसको मानसिक सन्तुलन नै खल्बल्याइदिन सक्छ। तर, मानिस फेरि पनि चुपचाप बस्छ, किनकि उसलाई थाहा छ—उसको आवाजले यहाँ कुनै क्रान्ति ल्याउने छैन। 

आत्मसंघर्षको अर्को पक्ष भनेको स्वीकारोक्ति हो। हामी आफैंलाई स्वीकार गर्न सक्दैनौँ। हामी जे छौँ, त्योभन्दा फरक देखिन चाहन्छौँ। यो द्वन्द्वले मनमा एउटा ठूलो रिक्तता पैदा गर्छ। त्यो रिक्ततामा गुन्जिने आवाजहरू डरलाग्दो हुन्छन्। "म को हुँ?", "मेरो अस्तित्व के हो?", "म किन बाँचिरहेको छु?" जस्ता प्रश्नहरूले जब घेर्न थाल्छन्, तब मानिसको मौनता झनै गाढा हुन्छ। यो मौनतामा एउटा यस्तो शक्ति छ, जसले मानिसलाई कि त आध्यात्मिक उचाइमा पुर्‍याउँछ, कि त डिप्रेसनको खाडलमा जाकिदिन्छ। यो सबै कुरा उसले आफ्नो मौनतालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्नेमा भर पर्छ। 

कहिलेकाहीँ सम्बन्धहरूमा पनि मौनताको चिच्याहट सुनिन्छ। दुई व्यक्ति सँगै बसेर पनि कोसौँ टाढा महसुस गरिरहेका हुन्छन्। बोलिएका शब्दहरूले भन्दा नबोलिएका कुराहरूले सम्बन्धमा बढी खाडल बनाइरहेका हुन्छन्। एउटा साथीले अर्को साथीको आँखामा हेरेर उसको समस्या बुझ्न सक्नुपर्ने हो, तर हामी आफ्नै मोबाइलको स्क्रिनमा यति व्यस्त छौँ कि छेउमा बसेको मानिसको भित्री कोलाहल सुन्नै सक्दैनौँ। यो आधुनिकताको सबैभन्दा ठूलो अभिशाप हो। हामी सञ्जालमा जोडिएका छौँ, तर भावनामा काटिएका छौँ। सबैका फेसबुक वालहरू रङ्गीन छन्, तर सबैका मनका कुनाहरू रङ्गहीन र उजाड छन्। 

मौनभित्रको यो चिच्याहटलाई कसरी कम गर्ने त? के यसको कुनै समाधान छ? सायद, सबैभन्दा ठूलो समाधान भनेको आफैंसँग संवाद गर्नु हो। हामी अरूसँग कुरा गर्न जति उत्साहित हुन्छौँ, आफैंसँग कुरा गर्न त्यति नै डराउँछौँ। किनकि आफैंसँग कुरा गर्दा सत्यको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। सत्य सधैँ तीतो हुन्छ। आफ्ना कमजोरीहरू, आफ्ना असफलताहरू र आफ्ना डरहरूलाई स्विकार्न ठूलो साहस चाहिन्छ। जब हामी आफैंलाई सुन्न थाल्छौँ, तब त्यो भित्री चिच्याहट विस्तारै मधुरो हुन थाल्छ। त्यो आवाजलाई थुन्नुभन्दा पनि त्यसलाई एउटा दिशा दिनु आवश्यक छ। कसैका लागि त्यो लेखन हुन सक्छ, कसैका लागि चित्रकला, त कसैका लागि केवल प्रकृतिसँगको सामीप्यता। 

अन्त्यमा, मौनता आफैंमा नराम्रो होइन। यो त एउटा गहिराइ हो। तर, जब त्यो मौनता भित्रको पीडा बाहिर निस्कन नपाएर गुम्सिन्छ, तब यसले विनाश निम्त्याउँछ। हामीले एकअर्काको शब्द मात्र होइन, शब्दका बीचमा रहने मौनतालाई पनि पढ्न सिक्नुपर्छ। कोही मानिस शान्त छ भन्दैमा ऊ सुखी छ भन्ने हुँदैन। सायद, ऊ संसारकै सबैभन्दा ठूलो आँधीको सामना गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले, मानिसप्रति सहानुभूति राखौँ। कसैको मौनतालाई उसको कमजोरी नठानौँ। त्यो मौनताभित्र एउटा यस्तो वीर योद्धा लुकेको हुन सक्छ, जसले हरेक दिन आफ्नै भावनाहरूसँग युद्ध जितेर बाहिर हाँसेर देखाइरहेको छ। मौनभित्रको चिच्याहटलाई शब्दमा उतार्न त गाह्रो छ, तर यसलाई महसुस गर्न सकिन्छ। यो एउटा यस्तो संगीत हो, जुन केवल हृदयले मात्र सुन्न सक्छ। जबसम्म हामी अरूको मनको यो मसिनो आवाज सुन्न सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो मानवता अधुरो रहनेछ। त्यसैले, एकपटक आफ्नो भित्री आवाजलाई सुन्ने कोसिस गरौँ, र अरूको मौनतालाई सम्मान गर्न सिकौँ। किनकि हरेक मौनताको पछाडि एउटा नभनिएको इतिहास र एउटा नलेखिएको महाकाव्य लुकेको हुन्छ।