आजको परिप्रेक्ष्य

 

आजको परिप्रेक्ष्य—एउटा यस्तो जटिल र बहुआयामिक ऐना हो, जहाँ मानवताले आफ्नो सबैभन्दा आधुनिक स्वरूप र सबैभन्दा आदिम डरलाई एकैसाथ निहालिरहेको छ। हामी एउटा यस्तो सङ्घारमा उभिएका छौँ, जहाँ प्रविधिको उज्यालोले आकाश छोएको छ, तर मानवीय संवेदनाको धरातल भने बिस्तारै भासिँदै गइरहेको महसुस हुन्छ। आजको परिप्रेक्ष्य कुनै एउटा विचार वा दर्शनमा सीमित छैन; यो त हजारौँ विरोधाभासहरूको एउटा धारिलो सङ्गम हो। एकातिर हामी विश्वलाई एउटा सानो गाउँ (Global Village) भन्छौँ, जहाँ सूचनाको गति प्रकाशभन्दा छिटो छ, तर अर्कोतिर यही संसारमा मानिसहरूबीचको दूरी इतिहासमै सबैभन्दा बढी देखिएको छ। हामी 'कनेक्टेड' त छौँ, तर 'कम्युनिकेटेड' छैनौँ। यो आजको युगको सबैभन्दा तीखो विडम्बना हो।

आजको परिप्रेक्ष्यमा 'सत्य' को परिभाषा बदलिएको छ। पहिले सत्य एउटा गहिरो खोजको विषय हुन्थ्यो, तर आज यो केवल एउटा 'एल्गोरिदम' र 'भाइरल' हुने होडबाजीमा खुम्चिएको छ। सूचनाको बाढीले हामीलाई शिक्षित त बनाएको छ, तर विवेकशील बनाउन सकेको छैन। हामीसँग संसारका सबै तथ्याङ्कहरू छन्, तर आफ्नै छिमेकीको आँसुको कारण बुझ्ने समय र संवेदनशीलता छैन। आजको मानिस बाहिरबाट निकै चम्किलो र सुविधायुक्त देखिन्छ, तर उसको भित्री दुनियाँ भने एउटा अनौठो रिक्तता र अनिश्चितताले भरिएको छ। हामीले मेसिनहरूलाई मानिस जस्तै सोच्न सिकाउँदै गर्दा कतै हामी आफैँ मेसिन जस्तै त बनिरहेका छैनौँ? यो प्रश्न आजको परिप्रेक्ष्यको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।

बजारवादले आजको मानिसलाई एउटा 'उपभोक्ता' मा मात्र सीमित गरिदिएको छ। हाम्रा भावना, हाम्रा सम्बन्ध र हाम्रा सपनाहरू पनि आज बजारको वस्तु बनेका छन्। हामी खुसी खोजिरहेका छैनौँ, बरु खुसी देखिने सामानहरू संकलन गरिरहेका छौँ। यो परिप्रेक्ष्यमा सफलताको मानक केवल आर्थिक उचाइलाई मानिन थालेको छ, जसले गर्दा मानिसको आन्तरिक शान्ति र नैतिक मूल्यहरू बिस्तारै ओझेलमा परेका छन्। प्रतिस्पर्धा यति तीव्र छ कि हामी अर्कोलाई उछिन्न खोज्दा आफ्नै अस्तित्वको लयलाई कुल्चिरहेका छौँ। आजको परिप्रेक्ष्यले हामीलाई सिकाउँदै छ कि 'हुनु' (Being) भन्दा 'देखिनु' (Appearing) बढी महत्वपूर्ण छ। यो देखावटीपनको संस्कृतिले गर्दा मानवीय सम्बन्धहरूमा त्यो पुरानो ओज र विश्वास हराउँदै गएको छ।

पर्यावरणीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा आजको परिप्रेक्ष्य झन् भयावह र धारिलो छ। हामीले विकासको नाममा प्रकृतिको जुन दोहन गर्यौँ, त्यसको मूल्य आज हाम्रा आउने पुस्ताहरूले चुकाउनुपर्ने अवस्था छ। हिमालहरू पग्लिँदै छन्, समुद्रको सतह बढ्दै छ र ऋतुहरूको चक्र बिग्रिएको छ। यो प्रकृतिको मौन विद्रोह हो, जसलाई हामीले अझै पनि गम्भीरतापूर्वक बुझ्न सकिरहेका छैनौँ। आजको परिप्रेक्ष्यले हामीलाई चेतावनी दिइरहेको छ कि यदि हामीले आफ्नो जीवनशैली र दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याएनौँ भने, यो कृत्रिम उज्यालोको साम्राज्य धेरै समय टिक्ने छैन। हामीले प्रविधिलाई त जित्यौँ, तर प्रकृतिसँग हार्दै गइरहेका छौँ।

राजनीतिक र सामाजिक रूपमा पनि आजको परिप्रेक्ष्य निकै तरल छ। विचारहरूको ध्रुवीकरण यति तीव्र छ कि मानिसहरू कि 'यता' छन् कि 'उता', बीचको संवादको ठाउँ हराउँदै गएको छ। सहिष्णुता र धैर्यता आजका दुर्लभ गुणहरू बनेका छन्। सामाजिक सञ्जालका पर्खालहरूले मानिसलाई आफ्नै विचारको घेराभित्र थुनिदिएका छन्, जहाँ उ केवल आफ्नो प्रतिध्वनि मात्र सुन्न चाहन्छ। यो परिप्रेक्ष्यमा फरक मतको सम्मान गर्नु भन्दा त्यसलाई दबाउनु वा उपहास गर्नु वीरता मानिन थालेको छ। यसले गर्दा समाजमा एउटा अदृश्य विभाजनको रेखा कोरिएको छ, जसले भविष्यमा झन् ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ।

तर, यति धेरै अँध्यारा पाटाहरूका बाबजुद आजको परिप्रेक्ष्यमा एउटा झिनो उज्यालो पनि छ। यो युगले मानिसलाई अभूतपूर्व स्वतन्त्रता र अवसरहरू दिएको छ। ज्ञान आज कसैको पेवा रहेन; यो सबैका लागि खुल्ला छ। साना स्वरहरूले पनि आज विश्वव्यापी मञ्च पाउन सक्छन्। आजको परिप्रेक्ष्यले हामीलाई आफ्नो पहिचान र अधिकारका लागि लड्ने चेतना दिएको छ। पुरानो सोचका साङ्लाहरू भत्किँदै छन् र एउटा नयाँ, समावेशी र न्यायपूर्ण संसारको कल्पना गर्ने साहस पनि यही युगले दिएको हो। यो एउटा संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ पुरानो भत्किँदै छ र नयाँले आकार लिन संघर्ष गरिरहेको छ।

आजको परिप्रेक्ष्यमा बाँचिरहेको मानिसले एउटा कुरा बुझ्नु जरुरी छ—हामी केवल समयका यात्री मात्र होइनौँ, हामी त समयका निर्माता पनि हौँ। हामीले अपनाएको हरेक प्रविधि र हामीले बोलेको हरेक शब्दले भोलिको इतिहास कोर्नेछ। त्यसैले, यो कोलाहलको बीचमा पनि आफ्नो भित्री मौनतालाई बचाउन सक्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। प्रविधिलाई साधन बनाउनु र मानवतालाई साध्य बनाउनु नै आजको एक मात्र निकास हो।

अन्त्यमा, आजको परिप्रेक्ष्य एउटा ठूलो प्रश्नचिन्ह जस्तै हाम्रो सामु ठडिएको छ। यसले हामीलाई सोधिरहेको छ—के तिमी यो गतिको युद्धमा आफ्नो आत्मालाई जोगाउन सक्छौ? के तिमी यो कृत्रिम उज्यालोको बीचमा पनि सत्यको एउटा सानो दीप बाल्न सक्छौ? यो परिप्रेक्ष्य जति धारिलो र चुनौतीपूर्ण छ, त्यति नै यसले हामीलाई महान् बन्ने अवसर पनि दिएको छ। समयको यो स्पन्दनलाई बुझेर, विगतको स्मृति र भविष्यको सपनाको बीचमा वर्तमानको यो क्षणलाई सार्थकता दिनु नै हाम्रो धर्म हो। आजको परिप्रेक्ष्यलाई बुझ्नु भनेको आफ्नै अस्तित्वको गहिराइमा पुगेर मानवताको त्यो पुरानो तर शाश्वत संगीतलाई पुनः फेला पार्नु हो। र, त्यही संगीत नै यो युगको कोलाहलको एक मात्र ओखती हो।