समय र सन्दर्भ: अस्तित्वको एउटा निरन्तर संवाद

 

ब्रह्माण्डको यो अनन्त फैलवटमा समय एउटा यस्तो अदृश्य सूत्र हो, जसले सृष्टिका हरेक घटनालाई उनेर राखेको हुन्छ। तर समय आफैँमा पूर्ण छैन; यसलाई अर्थपूर्ण बनाउने काम 'सन्दर्भ' ले गर्छ। समय एउटा रित्तो मैदान जस्तै हो भने सन्दर्भ त्यहाँ खेलिने खेल, रोपिने बिरुवा र कोरिने चित्रहरू हुन्। समय र सन्दर्भको यो आपसी सम्बन्ध नै वास्तवमा मानव सभ्यता, इतिहास र व्यक्तिगत जीवनको आधारशिला हो। कुनै पनि घटना, विचार वा वस्तुको मूल्य त्यसले कुन समयमा र कुन सन्दर्भमा जन्म लियो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। सन्दर्भबिनाको समय अर्थहीन हुन्छ र समयबिनाको सन्दर्भ असम्भव हुन्छ।

हामी प्रायः समयलाई घडीको सुई वा पात्रोका पानाहरूमा मात्र सीमित राखेर हेर्छौँ। तर समयको एउटा अर्को स्वरूप पनि छ, जुन निकै तरल र सापेक्ष हुन्छ। एउटा खुसीको क्षणमा समय यति छिटो बग्छ कि हामीलाई त्यसको पत्तै हुँदैन, तर दुःख वा पर्खाइको बेला त्यही समय पहाड जस्तै गह्रौँ र अचल लाग्न थाल्छ। यो समयको आफ्नै गति बदलिएर भएको होइन, बरु हाम्रो 'सन्दर्भ' बदलिएर भएको हो। हाम्रो मनस्थिति, परिस्थिति र वरिपरिको वातावरणले समयको अनुभूतिलाई परिभाषित गर्छ। त्यसैले, समय केवल एउटा भौतिक इकाई मात्र नभएर एउटा मनोवैज्ञानिक अनुभव पनि हो, जसलाई सन्दर्भले सधैँ प्रभावित पारिरहेको हुन्छ।

इतिहासको पाना पल्टाएर हेर्ने हो भने, समय र सन्दर्भको खेल झनै स्पष्ट देखिन्छ। कुनै समयमा जुन कुरालाई 'सत्य' वा 'आदर्श' मानिन्थ्यो, आजको सन्दर्भमा त्यो 'अन्धविश्वास' वा 'पुरानो' ठहरिन सक्छ। विचारहरू समयका उपज हुन्। महान् दार्शनिकहरू, वैज्ञानिकहरू र क्रान्तिकारीहरूले जे बोले वा जे गरे, त्यसको वास्तविक अर्थ बुझ्नका लागि उनीहरू बाँचेको समय र समाजको सन्दर्भ बुझ्न जरुरी हुन्छ। सन्दर्भबाट अलग गरेर हेर्दा कुनै पनि ऐतिहासिक निर्णय गलत वा अपूर्ण देखिन सक्छ। तर जब हामी त्यस समयको चेतना, अभाव र आवश्यकताको कसीमा ती घटनालाई तौलन्छौँ, तब मात्र हामीले सत्यको नजिक पुग्न सक्छौँ। यसरी हेर्दा, सन्दर्भले समयलाई एउटा दृष्टिकोण प्रदान गर्छ।

व्यक्तिगत जीवनमा पनि हाम्रा भावना र निर्णयहरू समय र सन्दर्भका उपज हुन्। एउटा सानो बालकका लागि एउटा चकलेट पाउनु उसको समयको सबैभन्दा ठूलो सन्दर्भ हुन सक्छ, तर त्यही बालक जब वयस्क हुन्छ, उसका प्राथमिकताहरू बदलिन्छन्। समयले उमेर थप्दै लैजान्छ र सन्दर्भले अनुभवहरू। हामीले दस वर्षअघि जसरी सोच्थ्यौँ, आज त्यसरी नै सोच्दैनौँ। हाम्रो सोचाइको यो परिवर्तन समयको बहावले मात्र आएको होइन, बरु हामीले भोगेका परिस्थितिहरू, भेटेका मानिसहरू र बदलिएको परिवेश—अर्थात् नयाँ सन्दर्भहरूले गर्दा आएको हो। जीवन एउटा यस्तो यात्रा हो जहाँ हामीले पुराना सन्दर्भहरूलाई छोड्दै र नयाँ सन्दर्भहरूलाई अङ्गाल्दै समयको बाटो काट्छौँ।

सम्बन्धहरूको सन्दर्भमा समय र सन्दर्भको भूमिका अझै रोचक हुन्छ। दुई व्यक्तिबीचको सामीप्यता केवल समय बिताएर मात्र बढ्दैन, बरु उनीहरूले कस्तो सन्दर्भमा समय बिताए भन्ने कुराले अर्थ राख्छ। सङ्कटको समयमा बिताइएको थोरै समयले पनि सम्बन्धलाई यति मजबुत बनाइदिन सक्छ, जुन सामान्य अवस्थाको वर्षौँको साथले पनि गर्न सक्दैन। सन्दर्भले मानिसको वास्तविक चरित्र उजागर गर्छ। अनुकूल समयमा त सबै राम्रा देखिन्छन्, तर प्रतिकूल सन्दर्भमा मानिसले कसरी समयको सामना गर्छ, त्यसैले उसको व्यक्तित्वको उचाइ निर्धारण गर्छ। त्यसैले, समयले हामीलाई सँगै हिँडाउँछ भने सन्दर्भले हामीलाई एकअर्काको नजिक वा टाढा पुर्‍याउँछ।

आजको विश्वव्यापीकरण र प्रविधिको युगमा समय र सन्दर्भको परिभाषा फेरिँदै गएको छ। प्रविधिले गर्दा दूरी छोटिएको छ र समयको गति तीव्र भएको महसुस हुन्छ। तर यसले गर्दा हामीले कतै 'सन्दर्भ' को गहिराइलाई त गुमाइरहेका छैनौँ? हामीसँग सूचनाको थुप्रो छ, तर ज्ञानको अभाव छ। किनकि ज्ञानका लागि समय र सन्दर्भ दुवैको गहन संयोजन चाहिन्छ। हामी एउटा सन्दर्भबाट अर्को सन्दर्भमा यति छिटो फाल हाल्छौँ कि हामीले कुनै पनि कुरालाई पूर्ण रूपमा बुझ्न र आत्मसात् गर्नै पाउँदैनौँ। यो हतारको समयमा हामीले सन्दर्भहरूको सतही अध्ययन मात्र गरिरहेका छौँ, जसले गर्दा हाम्रो जीवनमा एउटा प्रकारको शून्यता र अस्थिरता देखिन थालेको छ।

प्रकृतिले भने समय र सन्दर्भको पूर्ण पालना गरेको हुन्छ। एउटा रूखले वसन्तको सन्दर्भमा मात्र पालुवा फेर्छ र शिशिरको समयमा आफ्ना पातहरू झार्छ। प्रकृतिमा कुनै हतार छैन, तर सबै कुरा समयमा र सही सन्दर्भमा भइरहेको हुन्छ। मानिसले मात्र समयलाई जित्न खोज्छ र सन्दर्भलाई मिच्न खोज्छ। हामी कहिलेकाहीँ समयभन्दा अगाडि दौडिन खोज्छौँ त कहिलेकाहीँ सन्दर्भ नै नमिलेका कुराहरूमा जिद्दी गर्छौँ। यसैले गर्दा हाम्रो जीवनमा तनाव र असन्तुलन पैदा हुन्छ। यदि हामीले प्रकृतिको यो लयलाई बुझ्न सक्यौँ भने, हामीले समयलाई आफ्नो शत्रु होइन, बरु एउटा मार्गदर्शकका रूपमा स्वीकार गर्न सक्नेछौँ।

साहित्य, कला र सङ्गीत पनि समय र सन्दर्भका उत्कृष्ट प्रतिबिम्ब हुन्। एउटा सर्जकले आफ्नो समयको पीडा, खुसी र परिवेशलाई कलाको माध्यमबाट सन्दर्भसहित प्रस्तुत गर्छ। त्यसैले त एउटा पुरानो गीत सुन्दा हामीलाई त्यही समयको याद आउँछ, जुन सन्दर्भमा हामीले त्यो पहिलोपटक सुनेका थियौँ। कलाले समयलाई स्थिर बनाइदिन्छ र सन्दर्भलाई अमर बनाउँछ। एउटा चित्र वा एउटा कविताले सयौँ वर्षपछिको पुस्तालाई पनि त्यस समयको धड्कन महसुस गराउन सक्छ। यो नै समय र सन्दर्भको जादुमयी शक्ति हो।

अन्ततः, हामीले के बुझ्नुपर्छ भने समय एकनासले बगिरहन्छ, तर त्यसलाई उत्सव वा शोक, सफलता वा असफलता, र अर्थपूर्ण वा व्यर्थ बनाउने काम हाम्रै सन्दर्भले गर्छ। हामीले कस्तो सन्दर्भमा आफ्ना पाइलाहरू चालिरहेका छौँ, त्यसैले हाम्रो भविष्यको बाटो तय गर्छ। समयको यो महासागरमा हामी सबै एउटा सानो डुङ्गा जस्तै हौँ, जहाँ समय हावाको झोक्का हो भने सन्दर्भ हाम्रो डुङ्गाको दिशा निर्धारण गर्ने पतवार। यदि हामीले समयको बहावलाई बुझेर सन्दर्भअनुसार आफूलाई ढाल्न सक्यौँ भने, यो जीवनको यात्रा निकै सहज र आनन्ददायी हुनेछ।

समय र सन्दर्भको यो संवाद नै जीवनको सङ्गीत हो। कहिलेकाहीँ समय अनुकूल हुँदैन, तर सन्दर्भले हामीलाई लड्ने शक्ति दिन्छ। कहिलेकाहीँ सन्दर्भ कठिन हुन्छ, तर समयले बिस्तारै घाउहरू निको पार्दै लैजान्छ। यी दुवैको सन्तुलनमा नै अस्तित्वको सार्थकता लुकेको छ। हामीले समयलाई सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ र सन्दर्भलाई धैर्यताका साथ बुझ्न कोसिस गर्नुपर्छ। जब हामी यी दुईको मिलनविन्दुमा उभिन्छौँ, तब मात्र हामीले आफूलाई चिन्न सक्छौँ र यो ब्रह्माण्डमा आफ्नो सानो तर विशिष्ट स्थानको बोध गर्न सक्छौँ। समय र सन्दर्भ—यी दुई शब्द मात्र होइनन्, यी त हाम्रो जीवनका दुईवटा आँखा हुन्, जसले गर्दा हामीले यो संसारलाई यसको वास्तविक स्वरूपमा देख्न सक्छौँ।