अस्तित्वको किनारामा

 

अस्तित्वको किनारामा उभिएर जब मानिसले अनन्तको गहिराइतिर नियाल्छ, तब शब्दहरू फिका हुन थाल्छन् र मौनताले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्छ। यो एउटा यस्तो विन्दु हो जहाँ समय थामिएजस्तो भान हुन्छ र मानिसले आफ्नै छायाँसँग प्रश्न गर्न थाल्छ। अस्तित्वको यो किनारा कुनै भौगोलिक सीमा होइन, बरु यो त चेतनाको त्यो उत्कर्ष हो जहाँ 'म को हुँ?' र 'मेरो हुनुको अर्थ के हो?' भन्ने प्रश्नहरूले आत्मालाई घच्घच्याइरहन्छन्। मानव जीवनको यात्रा वास्तवमा यही किनाराको खोजी हो, जहाँ हामी हरेक पल रित्तोपन र पूर्णताको बीचमा सन्तुलन मिलाउन संघर्ष गरिरहेका हुन्छौं।

संसारको कोलाहलभित्र हराइरहेका हामी जब एकाएक एकान्तको काखमा पुग्छौं, तब मात्र थाहा हुन्छ कि हामी कति धेरै बाहिरी आवरणमा अल्झिएका रहेछौं। अस्तित्वको किनारामा पुग्नु भनेको आफ्ना सबै सामाजिक मुकुटहरू फुकालेर नाङ्गो सत्यसँग साक्षात्कार गर्नु हो। यहाँ न कुनै पद छ, न प्रतिष्ठा, न त धनदौलतको अहंकार नै। यहाँ केवल एउटा निरीह मानव छ, जो ब्रह्माण्डको यो विशाल क्यानभासमा एउटा सानो थोप्लो समान छ। यो शून्यता डरलाग्दो लाग्न सक्छ, तर यही शून्यताभित्रै सृष्टिको वास्तविक सङ्गीत लुकेको हुन्छ। जब हामी आफूलाई पूर्ण रूपमा रित्तो महसुस गर्छौं, तब मात्र हामीभित्र नयाँ सम्भावनाहरूको जन्म हुन थाल्छ।

चिन्तनको यो गहिराइमा पुग्दा लाग्छ कि हामी केवल हाड र मासुको पुतली मात्र होइनौं, बरु हामी त ब्रह्माण्डले आफैंलाई हेर्नका लागि बनाएको एउटा आँखा हौं। अस्तित्वको किनारामा उभिएर हेर्दा देखिन्छ कि हाम्रा दुःख, सुख, सफलता र असफलताहरू सबै एउटा क्षणिक सपना जस्तै हुन्। तर यही क्षणिकताले नै जीवनलाई मूल्यवान् बनाउँछ। यदि फूल सधैंका लागि फुलिरहन्थ्यो भने सायद यसको सुगन्धमा यति धेरै आकर्षण हुने थिएन। झर्नु पर्छ भन्ने सत्यले नै फुल्नुको अर्थलाई सार्थक बनाउँछ। त्यसैगरी, एकदिन अस्तित्वको यो किनाराबाट हराउनुपर्छ भन्ने बोधले नै हामीलाई वर्तमानमा बाँच्न र प्रेम गर्न सिकाउँछ।

मानिसको जीवन एउटा अनौठो विरोधाभास हो। हामी एकातिर अमरताको चाहना राख्छौं भने अर्कोतिर हरेक पल मृत्युको नजिक पुगिरहेका हुन्छौं। अस्तित्वको किनारामा बसेर विचार गर्दा यो विरोधाभास नै जीवनको सुन्दरता जस्तो लाग्छ। हामी जे छौं, त्यो हुनुको पछाडि कति धेरै संयोग र समयको खेल लुकेको छ। करोडौं वर्षको विकासक्रम, हजारौं पुस्ताको संघर्ष र अनगिन्ती सम्भावनाहरूको मेलपछि मात्र आज हामी यहाँ छौं। यो बुझाइले मनमा एक प्रकारको विनम्रता पैदा गर्छ। हामी यो विशाल अस्तित्वको एउटा अभिन्न हिस्सा हौं भन्ने थाहा पाउँदा एक्लोपनको आभास बिस्तारै हराउँदै जान्छ र सम्पूर्णताको भाव जाग्न थाल्छ।

पीडा र संवेगहरू अस्तित्वको किनाराका लहरहरू हुन् जसले पटक-पटक हाम्रो चेतनाको तटलाई हिर्काइरहन्छन्। कहिलेकाहीँ लाग्छ कि यो किनारा धेरै साँघुरो छ र हामी जुनसुकै बेला तल खस्न सक्छौं। तर त्यो डर नै हाम्रो सुरक्षा कवच पनि हो। डरले नै हामीलाई सचेत बनाउँछ र अस्तित्वको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ। चिन्तनशील मनले जब यो डरलाई चिरेर अगाडि बढ्छ, तब उसले एउटा यस्तो शान्ति फेला पार्छ जुन बाहिरी संसारको कुनै पनि सुखले दिन सक्दैन। यो शान्ति नै अस्तित्वको अन्तिम गन्तव्य हो, जहाँ प्रश्नहरू सकिन्छन् र केवल अनुभव मात्र बाँकी रहन्छ।

अस्तित्वको किनारामा उभिएर विगतलाई हेर्दा ती सबै घटनाहरू जसले हामीलाई कहिले रुवाए त कहिले हँसाए, ती सबै एउटा धागोमा उुनिएका माला जस्ता देखिन्छन्। हरेक घाउले एउटा पाठ सिकाएको हुन्छ र हरेक खुसीले एउटा उर्जा दिएको हुन्छ। हामीले भोगेका प्रत्येक पलले हामीलाई आजको यो अवस्थासम्म डोर्याएका हुन्। त्यसैले अस्तित्वको यो किनारामा कुनै पछुतो हुँदैन, केवल एउटा गहिरो स्वीकारोक्ति हुन्छ। आफूलाई जस्तो छ त्यस्तै स्वीकार गर्नु नै वास्तवमा स्वतन्त्रता हो। जब हामी आफ्ना कमजोरी र शक्ति दुवैलाई प्रेमपूर्वक अँगाल्छौं, तब मात्र हामी यो किनारामा दृढतापूर्वक उभिन सक्छौं।

ब्रह्माण्डको विशालतामा हाम्रो अस्तित्व एउटा सानो झिल्का जस्तो मात्र भए तापनि, त्यो झिल्काभित्र सारा ब्रह्माण्डको प्रकाश लुकेको हुन्छ। अस्तित्वको किनारामा पुगेपछि मानिसले धर्म, जात, राष्ट्र र विचारधाराका संकुचित घेराहरूभन्दा माथि उठेर हेर्न थाल्छ। त्यहाँ केवल एउटा चेतना हुन्छ, जुन सबैमा समान रूपले प्रवाहित भइरहेको छ। यो अद्वैत भावले नै हामीलाई अरूप्रति करुणामयी बनाउँछ। जब म अर्को व्यक्तिमा पनि आफ्नै प्रतिविम्ब देख्न थाल्छु, तब मात्र हिंसा र घृणाको अन्त्य हुन्छ। अस्तित्वको यो गहिरो प्रतिबिम्बनले नै मानव समाजलाई अझ सुन्दर र शान्त बनाउन सक्छ।

हामी सधैं केही न केही प्राप्त गर्ने दौडमा हुन्छौं, तर अस्तित्वको किनारामा पुगेपछि थाहा हुन्छ कि वास्तविक प्राप्ति त छोड्नुमा रहेछ। आफ्ना अहम्, इच्छाहरू र अनावश्यक आशक्तिहरूलाई त्याग्दै जाँदा मन हल्का हुँदै जान्छ। यो हलुकापनले नै हामीलाई अस्तित्वको गहिराइमा डुब्न मद्दत गर्छ। मानिसले जति धेरै बाहिरी वस्तुहरू थुपार्छ, ऊ त्यति नै धेरै भारी हुँदै जान्छ र किनाराबाट खस्ने जोखिम बढ्छ। तर जसले आफूलाई रित्तो बनाउन जान्यो, उसले अनन्त आकाशमा उड्ने स्वतन्त्रता पाउँछ। यो स्वतन्त्रता नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो।

अस्तित्वको किनारामा उभिएर गरिने यो संवाद वास्तवमा आफैंसँगको संवाद हो। हामी बाहिर जतिसुकै ठूला कुरा गरे पनि, अन्ततः हामीले आफ्नै भित्री संसारको सामना गर्नुपर्छ। जीवनको अन्तिम क्षणमा हामीसँग हाम्रा उपलब्धिहरू होइन, बरु हामीले कति गहिराइसँग जीवनलाई महसुस गर्यौं भन्ने कुराले अर्थ राख्छ। के हामीले साँच्चै प्रेम गर्यौं? के हामीले कसैको आँसु पुछ्यौं? के हामीले प्रकृतिको सुन्दरतालाई निहार्न समय निकाल्यौं? यी साना लाग्ने प्रश्नहरू नै वास्तवमा अस्तित्वका ठूला आधारहरू हुन्।

हरेक रात जब हामी निद्राको काखमा जान्छौं, हामी एक प्रकारले अस्तित्वको किनारामा पुगेर फर्किरहेका हुन्छौं। निद्रामा हाम्रो अहंकार हराउँछ, हाम्रा परिचयहरू मेटिन्छन् र हामी पुनः त्यही मूल स्रोतमा मिसिन्छौं जहाँबाट हामी आएका थियौं। बिहान उठ्दा हामी पुनः नयाँ भएर आउँछौं। यो दैनिक प्रक्रियाले हामीलाई सिकाउँछ कि मृत्यु अन्त्य होइन, बरु यो त एउटा विश्राम र पुनर्जन्मको प्रक्रिया हो। अस्तित्वको किनारामा उभिएर हेर्दा मृत्यु एउटा डरलाग्दो राक्षस होइन, बरु एउटा शान्त मित्र जस्तो लाग्छ जसले हामीलाई थाकेको बेला विश्राम दिन्छ।

अन्तमा, अस्तित्वको किनारामा उभिनु भनेको पूर्ण सजगताका साथ बाँच्नु हो। यो किनारा कुनै अन्त्य होइन, बरु एउटा नयाँ सुरुवात हो। यहाँ पुगेपछि मात्र हामीले जीवनको वास्तविक सौन्दर्य र रहस्यलाई बुझ्न सक्छौं। यो यात्रा कठिन छ, कहिलेकाहीँ एक्लो महसुस हुन सक्छ, तर यही यात्राले नै हामीलाई मानव बनाउँछ। हामी केवल माटोका थुप्रा होइनौं, हामी त चेतनाका उज्यालो किरणहरू हौं जो यो ब्रह्माण्डलाई अझ उज्यालो बनाउन आएका हौं। अस्तित्वको यो किनारामा बसेर जब हामी अनन्ततिर हात फैलाउँछौं, तब मात्र हामीले महसुस गर्छौं कि हामी एक्लो छैनौं—सारा ब्रह्माण्ड हामीभित्रै धड्किरहेको छ। यो बोध नै अस्तित्वको अन्तिम सत्य हो र यही सत्यले नै हामीलाई सधैं मार्गदर्शन गरिरहनेछ।