समयसँग संवाद: एउटा अनन्त यात्राको आत्मचिन्तन

 

ब्रह्माण्डको यो विशाल र शून्य क्यानभासमा समय एउटा यस्तो अदृश्य चित्रकार हो, जसले हरेक पल हाम्रो जीवनको रङ बदलिइरहन्छ। जब हामी 'समय' शब्दको उच्चारण गर्छौँ, तब हाम्रो मानसपटलमा केवल घडीका सुइँहरू वा क्यालेन्डरका पानाहरू मात्र नाच्दैनन्, बरु हाम्रा स्मृतिहरू, वर्तमानका सङ्घर्षहरू र भविष्यका अज्ञात भयहरू पनि एकैसाथ प्रकट हुन्छन्। आजको यो भागदौडपूर्ण र प्रविधिले थिचिएको युगमा समयसँग संवाद गर्नु भनेको वास्तवमा आफैँसँगको जम्काभेट हो। हामी समयलाई समात्न खोज्छौँ, तर यो बालुवाजस्तै औँलाका कापबाट फुत्किइरहन्छ। हामी समयलाई पर्खन भन्छौँ, तर यसको आफ्नै निरन्तरता छ, जुन न कसैको आदेश मान्छ, न कसैको बिन्ती सुन्छ। समकालीन सन्दर्भमा समयसँगको हाम्रो सम्बन्ध एउटा जटिल युद्धजस्तै बनेको छ, जहाँ हामी सधैँ 'समय पुगेन' भन्ने एउटै गुनासोको भारी बोकेर हिँडिरहेका हुन्छौँ।

बिहानको पहिलो किरणसँगै जब हामी ब्युँझन्छौँ, समयले हामीलाई एउटा खाली पाना उपहार दिन्छ। तर, विडम्बना के छ भने, हामी त्यो पानामा आफ्ना मौलिक अक्षरहरू कोर्नु भन्दा पहिले नै अरूले लेखिदिएका सन्देशहरू, सामाजिक सञ्जालका कोलाहलहरू र संसारभरिका नकारात्मक सूचनाहरूले त्यसलाई भर्न थाल्छौँ। समयसँगको हाम्रो संवाद यहीँबाट बिग्रन सुरु हुन्छ। हामी समयलाई 'खर्च' गर्दैनौँ, बरु यसलाई 'हत्या' गरिरहेका हुन्छौँ। प्रविधिको यो चकाचौधले हामीलाई यतिसम्म अल्छी र भ्रमित बनाइदिएको छ कि हामीलाई एक घण्टा फेसबुक स्क्रोल गर्दा समय बितेको पत्तै हुँदैन, तर दश मिनेटको शान्त ध्यान वा आत्मचिन्तन पहाडजस्तै भारी लाग्न थाल्छ। यो हाम्रो समयप्रतिको दृष्टिकोणमा आएको एउटा ठूलो विचलन हो। आधुनिक मानिससँग सबै कुरा छ, तर उसँग केवल 'समय' छैन। यो कस्तो विरोधाभास हो?

आजको कार्यसंस्कृतिले हामीलाई 'मल्टिटास्किङ' को नाममा समयको दास बनाएको छ। हामी एकैसाथ फोनमा कुरा गर्छौँ, कम्प्युटरमा काम गर्छौँ र मनमा भोलिको चिन्ता पालिरहेका हुन्छौँ। यसरी बाँच्दा हामीले वर्तमानको स्वाद नै बिर्सिसक्यौँ। समयसँग संवाद गर्दा उसले हामीलाई भनिरहेको हुन्छ— "मलाई पछ्याउने होइन, मसँगै हिँड्न सिक।" तर हामी सधैँ समयभन्दा दुई कदम अगाडि पुगेर भविष्यको चिन्तामा गलिसकेका हुन्छौँ वा दुई कदम पछाडि फर्केर विगतका गल्तीहरूमा पछुताइरहेका हुन्छौँ। वर्तमानको यो साँघुरो गल्लीमा उभिएर हामीले कहिल्यै पनि समयको पूर्णतालाई अनुभव गर्न सकेका छैनौँ। साँचो अर्थमा समयको सदुपयोग भनेको धेरै काम गर्नु मात्र होइन, बरु जे गरिन्छ, त्यसमा पूर्ण रूपमा उपस्थित हुनु हो। एउटा कप चिया पिउँदा होस् वा सन्तानसँग खेल्दा, यदि हाम्रो मन त्यहाँ छैन भने हामीले त्यो समयलाई पूर्णतः गुमाइसकेका हुन्छौँ।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा समयप्रतिको बुझाइ अझ अर्कै छ। हामीकहाँ 'नेपाली समय' भन्ने एउटा उखानै बनेको छ, जसले हाम्रो ढिलासुस्ती र अनुशासनहीनतालाई व्यङ्ग्य गर्छ। तर, गहिराइमा गएर हेर्ने हो भने, हाम्रा पुर्खाहरू समयका निकै पाबन्द थिए। ऋतुहरूको परिवर्तन, खेतीपातीको साइत र चाडपर्वहरूको तिथिमिति हेर्दा उनीहरू प्रकृतिको घडीसँग लय मिलाएर बाँचेका देखिन्छन्। आज हामीसँग डिजिटल घडी त छ, तर प्रकृतिको त्यो लय भने हराएको छ। हामी राति ढिलो उठ्छौँ, दिउँसो सुत्छौँ र कृत्रिम प्रकाशमा आफ्नो दिन खोज्छौँ। यसले हाम्रो जैविक घडीलाई मात्र बिगारेको छैन, हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यमा पनि ठूलो धक्का पुर्‍याएको छ। समयसँगको संवादले हामीलाई प्रकृतिमा फर्कन र आफ्नै शरीरको लय बुझ्न सङ्केत गरिरहेको छ।

समयले हामीलाई सिकाउने सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको 'अनित्यता' हो। संसारमा कुनै पनि कुरा स्थायी छैन, न हाम्रा दुःखहरू, न हाम्रा खुसीहरू। यो सत्यलाई आत्मसात् गर्न सक्ने हो भने मात्र हामी समयको दबाबबाट मुक्त हुन सक्छौँ। आज हामी जुन पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्तिका लागि आफ्नो अमूल्य समय र स्वास्थ्य दाउमा लगाइरहेका छौँ, एक दिन ती सबै समयको गर्भमा विलीन हुनेछन्। त्यसैले, समयसँगको संवादमा हामीले यो सोध्नुपर्छ कि— "के मैले आजको दिनमा कसैको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सकेँ? के मैले आफ्नो आत्मालाई सन्तुष्टि दिने कुनै काम गरेँ?" यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर सकारात्मक छैन भने, हामीले संसार जिते पनि समयसँग हारेका हुन्छौँ। जीवनको उत्तरार्धमा पुग्दा मानिसले कहिल्यै पनि 'मैले अझै धेरै काम गर्न पाएको भए हुन्थ्यो' भन्दैन, बरु उसले 'मैले आफ्ना प्रियजनसँग अझै केही समय बिताउन पाएको भए हुन्थ्यो' भनेर कामना गर्छ।

समकालीन विश्वका चुनौतीहरू, जस्तै जलवायु परिवर्तन वा तीव्र आर्थिक प्रतिस्पर्धा, यी सबैको जडमा समयकै व्यवस्थापन जोडिएको छ। हामीले प्रकृतिको समयलाई बेवास्ता गरेर आफ्नो विकासको समयलाई तीव्र बनाउन खोज्दा आज पृथ्वी नै संकटमा परेको छ। समय एउटा यस्तो ऐना हो, जसले ढिलो-चाँडो हाम्रो वास्तविक अनुहार देखाइदिन्छ। आज हामीले गरेको सानो प्रयास वा हेलचेक्र्याइँले भोलिको ठूलो समयलाई निर्धारण गर्छ। त्यसैले, समयसँग डराउनु भन्दा पनि यसलाई मित्र बनाउनु आवश्यक छ। समयलाई मित्र बनाउनु भनेको यसको अनुशासनलाई स्वीकार गर्नु हो। जब हामी समयको कदर गर्छौँ, समयले पनि हाम्रो कदर गर्न थाल्छ। अनुशासन नै त्यो पुल हो, जसले हाम्रा सपनाहरूलाई वास्तविकताको धरातलमा ल्याएर जोडिदिन्छ।

साँझको यो शान्त समयमा, जब संसार बिस्तारै विश्रामको तयारीमा छ, हामीले एकपटक आँखा चिम्लिएर आफैँलाई नियाल्नुपर्छ। दिनभरिको दौडधुपपछि के हामीले आफूलाई केही मिनेट मात्र भए पनि समय दियौँ? समयसँगको यो संवाद कुनै दार्शनिक बहस मात्र होइन, यो त बाँच्ने एउटा कला हो। हरेक पललाई सचेततापूर्वक बाँच्नु, विगतको बोझलाई बिसाउनु र भविष्यको अनावश्यक डरलाई त्याग्नु नै समयसँगको सफल संवाद हो। समय त बगिरहने खोला हो, यसमा ढुङ्गा बनेर रोकिनु भन्दा पानी बनेर बग्नुमै जीवनको सार्थकता छ। हाम्रा इच्छाहरू अनन्त हुन सक्छन्, तर हाम्रो समय सीमित छ। यही सीमितता नै समयको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता हो, जसले गर्दा हरेक पल अनमोल बन्न पुगेको छ।

अन्त्यमा, समयसँगको संवाद भनेको वास्तवमा प्रेम, करुणा र धैर्यको खोजी हो। हामीले कति वर्ष बाँच्यौँ भन्ने कुराले भन्दा पनि कसरी बाँच्यौँ र कति पलहरूलाई अर्थपूर्ण बनायौँ भन्ने कुराले हाम्रो जीवनको मूल्य निर्धारण गर्छ। क्यालेन्डरका पानाहरू त फेरिइरहन्छन्, तर हामीले समयको गतिको बीचमा जुन पदचाप छोड्छौँ, त्यही नै हाम्रो पहिचान हो। आजको यो दिनलाई केवल एउटा बितेको समयको रूपमा नभई एउटा अवसरको रूपमा हेरौँ। समय सधैँ हाम्रो पक्षमा हुँदैन, तर हामी सधैँ समयको सदुपयोग गर्ने पक्षमा उभिन सक्छौँ। घडीको टिक-टिक आवाजले हामीलाई डराइरहेको छैन, बरु यसले त हामीलाई जीवनको महत्त्व सम्झाइरहेको छ। त्यसैले, समयसँग नभागौँ, बरु यसको हात समातेर एउटा नयाँ र सुन्दर यात्राको सुरुवात गरौँ। आजको यो संवादले हामीलाई भोलिको सुनौलो बिहानीका लागि तयार पार्नेछ र हामीलाई अझ बढी मानवीय, सचेत र खुसी बनाउन मद्दत गर्नेछ। समय नै ईश्वर हो, र यसको आराधना नै कर्म हो।