दृष्टिकोण: भोगाइको रङ र बुझाइको क्षितिज

 

संसारका हरेक मानिसले एउटै आकाश देख्छन्, तर सबैले देख्ने आकाशको नीलिमा र गहिराइ एउटै हुँदैन। कोही त्यही आकाशमा उड्ने सपना देख्छन्, कोही बादलका टुक्राहरूमा झरीको डर देख्छन् भने कोही शून्यताभित्र अनन्त ब्रह्माण्डको रहस्य खोज्छन्। 'दृष्टिकोण' वास्तवमा एउटा यस्तो मानसिक चस्मा हो, जसले हामीलाई बाहिरी संसार कस्तो छ भनेर मात्र देखाउँदैन, बरु हामी भित्रबाट कस्तो छौँ भन्ने कुराको पनि प्रतिविम्ब उतार्छ। समकालीन समाजमा जब हामी विकास, सम्बन्ध, राजनीति वा व्यक्तिगत सफलताका कुरा गर्छौँ, त्यहाँ तथ्यहरू भन्दा पनि 'दृष्टिकोण' नै प्रधान भएर आउँछ। तथ्यहरू स्थिर हुन सक्छन्, तर दृष्टिकोणले तिनलाई कहिले पहाड बनाइदिन्छ त कहिले केवल एउटा सानो धुलोको कण।

आजको यो डिजिटल र सूचनाले भरिएको युगमा हाम्रो दृष्टिकोण निर्माण गर्ने कारखानाहरू बदलिएका छन्। पहिले मानिसको दृष्टिकोण उसको परिवार, समाज र आफ्नै गहिरो अनुभवबाट खारिएर बन्थ्यो। तर आज, हाम्रो दृष्टिकोण स्मार्टफोनको स्क्रिनमा देखिने 'एल्गोरिदम' ले तय गरिरहेको छ। हामी जे हेर्न चाहन्छौँ, प्रविधिले हामीलाई त्यही मात्र देखाउँछ, जसले गर्दा हाम्रो दृष्टिकोण झन्-झन् साँघुरो (Filter Bubble) हुँदै गएको छ। हामी आफ्नो विचारसँग मेल खाने मानिसलाई मात्र 'सहि' देख्छौँ र फरक मत राख्नेलाई 'शत्रु' ठान्न थाल्छौँ। यो दृष्टिकोणको संकुचन नै आजको सामाजिक धु्रवीकरण र असहिष्णुताको मुख्य जड हो। एउटा फराकिलो दृष्टिकोणले मात्र फरक मतलाई सम्मान गर्न र विविधताभित्र एकता खोज्न सिकाउँछ।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा 'दृष्टिकोण' को एउटा ठूलो बहस 'अभाव र सम्भावना' को बीचमा छ। हाम्रो एउटा ठूलो हिस्साको दृष्टिकोण सधैँ 'के छैन' भन्नेमा केन्द्रित छ—सुविधा छैन, रोजगारी छैन, स्थायित्व छैन। यो नकारात्मक दृष्टिकोणले मानिसमा हीनताबोध र निराशा मात्र पैदा गर्छ। तर, यही भूगोल र यही समयभित्र अर्को एउटा सानो समूह छ, जसको दृष्टिकोण 'के गर्न सकिन्छ' भन्नेमा अडिएको छ। उही बाँझो खेत एउटाका लागि दुःखको प्रतीक हो भने अर्कोका लागि व्यावसायिक कृषिको अवसर। दृष्टिकोण फेरिएपछि मात्र परिस्थिति फेरिन्छ भन्ने सत्यलाई हामीले बिर्सँदै गएका छौँ। हामी अक्सर व्यवस्था र अवस्थालाई सराप्छौँ, तर आफ्नो हेर्ने नजरियालाई बदल्न कहिल्यै कोसिस गर्दैनौँ।

दृष्टिकोणको शक्ति कति हुन्छ भन्ने कुरा एउटा प्रसिद्ध दार्शनिक कथाले स्पष्ट पार्छ। एउटा जुत्ता कम्पनीले दुईजना सेल्सम्यानलाई एउटा टापुमा पठायो। त्यहाँ कसैले पनि जुत्ता लगाएका थिएनन्। पहिलो सेल्सम्यानले रिपोर्ट पठायो— "यहाँ जुत्ताको कुनै बजार छैन, किनकि यहाँ कसैले पनि जुत्ता लगाउँदैनन्।" तर दोस्रो सेल्सम्यानले निकै उत्साहका साथ रिपोर्ट पठायो— "यहाँ जुत्ताको अपार सम्भावना छ, किनकि यहाँ अहिलेसम्म कसैले जुत्ता लगाएका छैनन्!" घटना एउटै थियो, तर दृष्टिकोण फरक हुँदा परिणाममा आकाश-जमिनको अन्तर आयो। हाम्रो दैनिक जीवनमा आइपर्ने समस्याहरू पनि यस्तै हुन्। संकटलाई 'विपत्ति' मान्ने कि 'शिक्षा', त्यो पूर्णतः हाम्रो दृष्टिकोणमा निर्भर गर्छ।

मानवीय सम्बन्धहरूमा त दृष्टिकोण झनै निर्णायक हुन्छ। हामी अक्सर मानिसलाई उनीहरू जस्ता छन्, त्यस्तो देख्दैनौँ; बरु हामी जस्ता छौँ, त्यस्तो देख्छौँ। यदि हाम्रो मनमा कसैप्रति पूर्वाग्रह छ भने, उसको राम्रो काममा पनि हामीले खोट फेला पार्छौँ। प्रेम एउटा यस्तो दृष्टिकोण हो, जसले कुरूपतामा पनि सौन्दर्य देख्छ भने घृणा यस्तो दृष्टिकोण हो, जसले फूलमा पनि काँडा मात्रै देख्छ। आजको समाजमा सम्बन्धहरू टुट्नुको एउटा ठूलो कारण 'म मात्र सही छु' भन्ने अहङ्कारी दृष्टिकोण हो। यदि हामीले कहिलेकाहीँ अर्को व्यक्तिको जुत्तामा खुट्टा राखेर (Empathy) हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्ने हो भने, धेरैजसो द्वन्द्वहरू क्षणभरमै समाधान हुन सक्छन्।

आजको 'आज' को सन्दर्भमा, हाम्रो वातावरणीय दृष्टिकोण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। प्रकृतिलाई केवल 'उपभोगको वस्तु' देख्ने दृष्टिकोणले गर्दा आज पृथ्वी संकटमा छ। तर प्रकृतिलाई 'जीवनको आधार' देख्ने दृष्टिकोणले हामीलाई संरक्षण र दिगोपनको बाटोमा लैजान्छ। जलवायु परिवर्तनको यो घडीमा हाम्रो व्यक्तिगत दृष्टिकोणले गर्ने सानो परिवर्तन—जस्तै फोहोर व्यवस्थापन वा ऊर्जाको बचत—ले नै भोलिको ठूलो परिवर्तनको जग बसाल्छ। हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि यो पृथ्वी हामीले हाम्रा पुर्खाबाट उत्तराधिकारमा पाएको सम्पत्ति होइन, बरु हाम्रा छोराछोरीबाट मागेको ऋण हो। यो दृष्टिकोण राख्ने बित्तिकै हाम्रो जीवनशैली आफैँ मर्यादित बन्न थाल्छ।

दृष्टिकोण भनेको कुनै जन्मजात प्राप्त हुने स्थिर वस्तु होइन, यो त निरन्तरको अध्ययन, यात्रा र संवादबाट परिष्कृत हुँदै जाने प्रक्रिया हो। एउटा सचेत मानिसले सधैँ आफ्नो दृष्टिकोणको समीक्षा गरिरहनुपर्छ। के मेरो दृष्टिकोण न्यायपूर्ण छ? के यसले कसैलाई हानि पुर्‍याइरहेको छ? के म केवल भ्रमको छायाँमा त बाँचिरहेको छैन? यी प्रश्नहरूले नै हाम्रो चेतनालाई माथि उठाउँछन्। गहिरो अध्ययन र विभिन्न विचारधाराहरूसँगको सामीप्यताले हाम्रो दृष्टिकोणको क्षितिजलाई फराकिलो बनाउँछ। जति धेरै हामी अरूका कथाहरू सुन्छौँ र फरक संस्कृतिहरूसँग घुलमिल हुन्छौँ, त्यति नै हाम्रो मनको साँघुरो घेरा भत्किँदै जान्छ।

अन्त्यमा, दृष्टिकोण नै हाम्रो जीवनको वास्तविक भाग्यविधाता हो। दिन आफैँमा न उज्यालो हुन्छ न अँध्यारो, हाम्रो दृष्टिकोणको प्रकाशले नै यसलाई रङ्गीन बनाउने हो। हामीले संसारलाई बदल्न नसकौँला, तर संसारलाई हेर्ने आफ्नो तरिका बदलेर आफ्नो संसार पक्कै बदल्न सक्छौँ। समस्याहरू त जीवनका अविभाज्य अङ्ग हुन्, तर ती समस्याहरूका बीचमा पनि समाधानको मार्ग पहिल्याउनु नै सकारात्मक दृष्टिकोणको विजय हो। त्यसैले, हरेक बिहान जब हामी ऐना हेर्छौँ, केवल आफ्नो अनुहार मात्र होइन, आफ्नो दृष्टिकोण पनि सफा छ कि छैन भनेर जाँच्नु आवश्यक छ। जीवनलाई बुझ्ने एउटा सुन्दर र फराकिलो दृष्टिकोण नै आजको यो जटिल युगमा सबैभन्दा ठूलो सुख र शान्तिको मार्ग हो। दृष्टिकोण बदल्नुहोस्, जीवन आफैँ बदलिनेछ।