आज र समाज: बदलिँदो सम्बन्धको नयाँ भाष्य

 

जुन महिनाको यो मधुर अपराह्न, जहाँ झ्यालबाट छिरेको घामको झुल्कोले कोठाको एउटा कुनालाई उज्यालो बनाइरहेको छ, ठ्याक्कै त्यही घामले आजको समाजको एउटा नयाँ र जटिल तस्बिर पनि प्रतिविम्बित गरिरहेको महसुस हुन्छ। 'आज' र 'समाज'—यी दुई शब्द सुन्दा जति सरल लाग्छन्, यिनको अन्तरसम्बन्ध उत्तिकै गहिरो र चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। हामी एउटा यस्तो युगमा बाँचिरहेका छौँ जहाँ 'आज' को परिभाषा केवल २४ घण्टाको समय होइन, बरु यो त सूचनाको महासागर, प्रविधिको प्रभुत्व र मानवीय संवेदनाको एउटा नयाँ परीक्षणको घडी हो। हाम्रा बाजे-बज्यैले बाँचेको समाज र हामीले आज भोगिरहेको समाजको बीचमा समयको मात्र होइन, बरु चेतना र जीवनशैलीको एउटा ठूलो खाडल छ।

आजको समाजको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसको 'डिजिटल रूपान्तरण' हो। केही दशक अघिसम्म समाज भनेको टोल, छिमेक, चौतारी र पारिवारिक जमघटमा सीमित हुन्थ्यो। मानिसहरू एकअर्काको आँखामा हेरेर संवाद गर्थे, खुसी बाँड्थे र दुःखमा काँध थाप्थे। तर आजको समाज 'भौतिक' बाट 'भर्चुअल' तिर तीव्र गतिमा सरिरहेको छ। हाम्रो छिमेकी को हो भन्ने हामीलाई थाहा नहुन सक्छ, तर सात समुद्रपारिको कुनै अपरिचित व्यक्तिको 'स्टोरी' मा हामीले प्रतिक्रिया दिइरहेका हुन्छौँ। यो विश्वव्यापी गाउँ (Global Village) को अवधारणाले हामीलाई संसारसँग त जोड्यो, तर कतै हामीले आफ्नै आँगन र आफ्नै मनसँगको सम्बन्ध त तोडिरहेका छैनौँ? आजको समाजको यो एउटा ठूलो विरोधाभास हो—हामी जति धेरै जोडिएका छौँ, त्यति नै धेरै एक्लो महसुस गरिरहेका छौँ।

समकालीन नेपाली समाजको कुरा गर्दा, हामी एउटा संक्रमणकालीन चरणबाट गुज्रिरहेका छौँ। एकातिर हाम्रा परम्परागत मूल्य-मान्यताहरू छन् भने अर्कोतिर पश्चिमा संस्कृतिको अन्धो नक्कल र आधुनिकताको होड छ। आजका युवाहरूमा देखिने वैदेशिक पलायनको लहरले हाम्रो सामाजिक संरचनालाई नै खल्बल्याइदिएको छ। गाउँहरू वृद्धवृद्धाको आश्रयस्थल बनेका छन् भने सहरहरू केवल 'ट्रान्जिट पोइन्ट' जस्ता देखिन्छन्। यो केवल आर्थिक संकटको कुरा मात्र होइन, यो त एउटा पुस्ताले आफ्नो माटो र आफ्नो भविष्यसँग गुमाउँदै गएको विश्वासको कथा पनि हो। आजको समाजमा 'सफलता' को परिभाषा केवल पैसा र भौतिक सुख-सुविधामा खुम्चिँदै गएको छ, जसले गर्दा नैतिकता र इमानदारिता जस्ता गुणहरू ओझेलमा पर्दै गएका छन्।

तर, यति हुँदाहुँदै पनि आजको समाजमा केही आशालाग्दा किरणहरू पनि छन्। चेतनाको विस्तारसँगै सामाजिक न्याय, लैंगिक समानता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताका विषयमा आज जति बहस पहिले कहिल्यै भएको थिएन। सीमान्तकृत समुदायका आवाजहरूले आज स्थान पाउन थालेका छन्। प्रविधिको सही सदुपयोग गरेर कैयौँ युवाहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य र उद्यमशीलतामा क्रान्ति ल्याइरहेका छन्। आजको समाज पहिलेको तुलनामा धेरै जागरुक र प्रश्न गर्न सक्ने भएको छ। चाहे त्यो भ्रष्टाचारका विरुद्धको आवाज होस् वा वातावरणीय संरक्षणको अभियान, मानिसहरू अब 'हामी' भनेर संगठित हुन थालेका छन्। यो सामूहिक चेतना नै आजको समाजको सबैभन्दा बलियो पुँजी हो।

आजको समाजमा अर्को एउटा ठूलो परिवर्तन 'समयको व्यवस्थापन' र 'उपभोक्तावाद' मा देखिएको छ। पहिले मानिससँग समय हुन्थ्यो तर साधन हुँदैनथ्यो, आज साधन छन् तर समय छैन। सबैलाई हतार छ—छिटो कमाउनु छ, छिटो चर्चित हुनु छ र छिटो सबै कुरा प्राप्त गर्नु छ। यो 'इन्स्ट्यान्ट कल्चर' ले हाम्रो धैर्यतालाई खाइदिएको छ। हामीले गहिरो अध्ययन र चिन्तन गर्न छोडेर केवल 'हेडलाइन' र 'भाइरल' सामग्रीमा रमाउन थालेका छौँ। यसले हाम्रो बौद्धिक गहिराइलाई कतै सतहमा मात्र सीमित गरिरहेको त छैन? समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो निकै गम्भीर विषय हो, किनकि सतहको ज्ञानले गहिरो समस्याको समाधान कहिल्यै गर्न सक्दैन।

हाम्रो आजको समाजमा 'परिवार' को परिभाषा पनि बदलिँदै छ। संयुक्त परिवारबाट एकल परिवार र एकल परिवारबाट अब 'डिजिटल आइसोलेसन' सम्मको यात्रा हामीले तय गरिसक्यौँ। एउटै टेबुलमा खाना खाँदा पनि सबैका हातमा मोबाइल हुनु आजको सामान्य दृश्य बनेको छ। संवादको ठाउँ 'मेसेज' ले लिएको छ र भावनाको ठाउँ 'इमोजी' ले। यसले गर्दा हाम्रा सम्बन्धहरूमा हुनुपर्ने आत्मीयता र न्यानोपन कतै हराउँदै गएको आभास हुन्छ। तैपनि, चाडपर्व र विशेष अवसरहरूमा देखिने त्यो पुरानै उत्साहले के प्रमाणित गर्छ भने, मानिस जतिसुकै आधुनिक भए पनि उसलाई अन्ततः मानवीय सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावकै खाँचो पर्छ।

आजको यो विशिष्ट समयमा, हामीले एउटा कुरा मनन गर्नैपर्छ—समाज भनेको हामी आफैँ हौँ। हामीले समाजलाई जस्तो देख्न चाहन्छौँ, सुरुमा आफू त्यस्तै बन्नुपर्छ। यदि हामी समाजमा घृणा देख्छौँ भने, हामीले कतै प्रेम बाँड्न त कन्जुस्याइँ गरिरहेका छैनौँ? यदि हामी समाजलाई भ्रष्ट भन्छौँ भने, हामी आफैँ आफ्नो कर्तव्यमा कति इमानदार छौँ? आजको दिनले हामीलाई यही आत्ममूल्याङ्कन गर्ने अवसर दिएको छ। हामी एउटा यस्तो समाजको परिकल्पना गरौँ, जहाँ प्रविधिले मानिसलाई होइन, मानिसले प्रविधिलाई नियन्त्रण गरोस्। जहाँ मानिसको जात, धर्म र भूगोल भन्दा उसको मानवता र कर्मको कदर होस्।

अन्त्यमा, आजको समाज एउटा चुनौतीपूर्ण तर सम्भावनाले भरिएको पुस्तकजस्तै हो। यसका पानाहरूमा कतै दुःखका अक्षरहरू छन् त कतै सफलताका रंगीन चित्रहरू। यो पुस्तकलाई कसरी पढ्ने र यसमा आफ्नो कस्तो भूमिका लेख्ने भन्ने कुरा हामी प्रत्येकको विवेकमा निर्भर गर्छ। समयको यो बहावमा हामी केवल दर्शक मात्र बनेर बस्ने कि सकारात्मक परिवर्तनको संवाहक बन्ने? आजको प्रतिबिम्बले हामीलाई यही प्रश्न गरिरहेको छ। भोलिको पुस्ताले हामीलाई कुन रूपमा सम्झनेछ—एउटा स्वार्थी र कोठामा थुनिएको पुस्ताका रूपमा, वा एउटा यस्तो पुस्ताका रूपमा जसले प्रविधिको भिडमा पनि मानवताको दियो बालेर राख्यो? निर्णय हाम्रो हातमा छ। आजको यो बाँकी रहेको समयलाई अलिकति बढी मानवीय, अलिकति बढी सचेत र धेरै नै बढी प्रेमिल बनाएर बिताउनु नै आजको समाजप्रतिको हाम्रो वास्तविक धर्म हुनेछ।