दिन र दृष्टिकोण: जीवन बुझ्ने नयाँ आँखीझ्याल

 

जब बिहानको पहिलो झुल्कोले हाम्रो झ्यालको ढोका ढकढक्याउँछ, तब हामी केवल एउटा नयाँ मितिमा मात्र प्रवेश गर्दैनौँ, बरु एउटा नयाँ दृष्टिकोणको परीक्षण गर्ने मैदानमा पनि उभिन्छौँ। 'दिन' आफैँमा तटस्थ हुन्छ—यसको न कुनै रङ हुन्छ, न कुनै स्वाद। तर, हाम्रो 'दृष्टिकोण' ले नै त्यो चौबीस घण्टाको खण्डलाई कसैका लागि उत्सव र कसैका लागि बोझ बनाइदिन्छ। समकालीन नेपाली समाज र विश्वको बदलिँदो परिवेशमा 'दिन र दृष्टिकोण' बीचको सम्बन्धलाई केलाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता बनेको छ। हामी कुन चस्मा लगाएर संसारलाई हेरिरहेका छौँ, त्यसैले नै हाम्रो जीवनको गुणस्तर तय गर्छ।

आजको भागदौडपूर्ण संसारमा हामीले दिनलाई केवल एउटा 'कार्यतालिका' (Schedule) को रूपमा मात्र बुझ्न थालेका छौँ। बिहानदेखि बेलुकासम्मका कामहरूको सूची, इमेलका जवाफहरू, र सामाजिक सञ्जालको सक्रियताले हाम्रो दिनलाई नियन्त्रण गरिरहेको छ। तर, के हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ कि हाम्रो दृष्टिकोण कति सीमित भइरहेको छ? एउटा मजदुरका लागि दिन भनेको पसिना र ज्यालाको हिसाब हो, एउटा उद्यमीका लागि यो लगानी र अवसरको सङ्गम हो, र एउटा बिरामीका लागि यो केवल निको हुने प्रतीक्षाको घडी हो। घटना एउटै हो—समयको बहाव—तर भोगाइ र बुझाइका पाटाहरू फरक छन्। आधुनिक जीवनको विडम्बना नै यही हो कि हामी भौतिक रूपमा त धेरै उन्नत भएका छौँ, तर हाम्रो दृष्टिकोण भने साँघुरो भौतिकवादमा अल्झिएको छ।

दृष्टिकोणको शक्ति यति ठूलो हुन्छ कि यसले उस्तै परिस्थितिमा दुई फरक परिणाम ल्याउन सक्छ। सहरको जाममा फसेको बेला एउटा व्यक्तिले त्यसलाई 'समयको बर्बादी' र 'तनाव' को रूपमा हेर्न सक्छ भने अर्को व्यक्तिले त्यही समयलाई 'आफ्नो मनपर्ने संगीत सुन्ने' वा 'शान्त भएर सोच्ने' अवसरको रूपमा लिन सक्छ। समस्या सडकको जाम होइन, समस्या त हाम्रो मनको जाम हो। समकालीन विश्वमा मानसिक स्वास्थ्यको कुरा गर्दा, ९० प्रतिशत समस्या हाम्रो दृष्टिकोणसँग जोडिएका हुन्छन्। हामी जे देख्छौँ, त्यही भोग्छौँ। यदि हामीले हरेक दिनलाई 'चुनौती' मात्र देख्यौँ भने हाम्रो जीवन युद्धमैदान बन्छ, तर यदि हामीले हरेक दिनलाई 'सिक्ने अवसर' देख्यौँ भने जीवन एउटा पाठशाला बन्न पुग्छ।

नेपाली समाजको वर्तमान सन्दर्भमा एउटा निराशाजनक दृष्टिकोण व्याप्त छ— "यहाँ केही हुँदैन।" यो वाक्यले धेरै युवाहरूको ऊर्जालाई खिया लगाइरहेको छ। तर, यही दिन र यही माटोमा अर्को एउटा दृष्टिकोण पनि जीवित छ, जसले सम्भावनाका नयाँ बाटाहरू खनिरहेको छ। दृष्टिकोण परिवर्तन हुनासाथ उही बाँझो खेतमा सुन फलाउन सकिन्छ र उही पुराना गल्लीहरूमा नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ। आजको युवा पुस्ताले प्रविधिलाई 'समय बिताउने साधन' मात्र बनाउने कि 'संसार बदल्ने हतियार' बनाउने भन्ने कुरा पनि दृष्टिकोणमै निर्भर गर्छ। एउटै स्मार्टफोन कसैका लागि साइबर अपराधको बाटो बन्छ भने कसैका लागि ज्ञानको महासागर।

हाम्रो दृष्टिकोणलाई आज डिजिटल मिडिया र सूचनाको बाढीले नराम्ररी प्रभावित गरेको छ। हामी आफ्नै आँखाले भन्दा पनि अरूको 'स्ट्याटस' र 'स्टोरी' बाट संसारलाई बुझ्ने चेष्टा गर्छौँ। कसैले फेसबुकमा राखेको हाँसोलाई हामी उसको पूर्ण खुसी मान्छौँ र आफूलाई कमजोर महसुस गर्छौँ। यो 'तुलनात्मक दृष्टिकोण' ले आजको मानिसलाई सबैभन्दा बढी दुःखी बनाएको छ। दिनको वास्तविक सार्थकता त तब हुन्छ, जब हामी अरूसँगको तुलना छोडेर आफ्नै हिजोको संस्करणभन्दा आज अलिकति राम्रो बन्ने प्रयास गर्छौँ। साँझको ऐनामा हेर्दा यदि हामीले आफ्नै नजरमा आफूलाई इमानदार पायौँ भने, त्यो दिन सफल भएको मान्नुपर्छ।

प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध पनि दृष्टिकोणकै उपज हो। जब हामी दिनलाई केवल 'उपभोग' गर्ने वस्तु मान्छौँ, तब हामी वातावरणको विनाश गर्छौँ। तर जब हामी दिनलाई 'प्रकृतिको उपहार' मान्छौँ, तब हामी एउटा सानो बोटबिरुवाको वृद्धिमा पनि ईश्वरको आभास पाउँछौँ। जलवायु परिवर्तनको यो युगमा हाम्रो 'पर्यावरणीय दृष्टिकोण' बदल्नु अनिवार्य छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि हामी पृथ्वीका मालिक होइनौँ, बरु यसका एउटा सानो हिस्सा मात्र हौँ। हाम्रो हरेक दिनको छनौटले—चाहे त्यो प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्नु होस् वा पानीको बचत—हाम्रो दृष्टिकोणलाई प्रतिविम्बित गर्छ।

दृष्टिकोण भनेको कुनै स्थिर कुरा होइन, यो एउटा अभ्यास हो। जसरी हामी शरीरलाई स्वस्थ राख्न व्यायाम गर्छौँ, त्यसरी नै मनलाई सकारात्मक राख्न दृष्टिकोणको परिमार्जन आवश्यक छ। कृतज्ञता (Gratitude) दृष्टिकोणको सबैभन्दा सुन्दर रङ हो। दिनभरि भएका सयौँ घटनाहरूमध्ये एउटा नराम्रो कुरालाई समातेर बाँकी ९९ वटा राम्रा कुरा बिर्सनु हाम्रो मानवीय कमजोरी हो। तर, यदि हामीले दिनको अन्त्यमा आफूसँग भएका कुराहरूको सूची बनाउने हो भने, हामीलाई महसुस हुनेछ कि हामी वास्तवमै धनी छौँ। यो 'अभावबाट प्रचुरतातर्फ' को दृष्टिकोण नै सुखी जीवनको रहस्य हो।

अन्त्यमा, दिन एउटा यस्तो क्यानभास हो जहाँ हाम्रो दृष्टिकोणले रङ भर्ने काम गर्छ। समय त बालुवाजस्तै फुत्किइरहन्छ, तर त्यस समयमा हामीले कस्तो अनुभूति गर्यौँ भन्ने कुरा मात्र बाँकी रहन्छ। हामीले संसार बदल्न नसकौँला, तर संसारलाई हेर्ने आफ्नो नजरिया पक्कै बदल्न सक्छौँ। जब दृष्टिकोण बदलिन्छ, तब समस्याहरू समाधानमा परिणत हुन्छन्, शत्रुहरू मित्र बन्छन् र साधारण दिनहरू पनि असाधारण बन्न पुग्छन्। त्यसैले, हरेक बिहान एउटा सङ्कल्प गरौँ—आज म परिस्थितिअनुसार होइन, मेरो दृष्टिकोणअनुसार चल्नेछु। किनकि जीवन के हो भन्ने कुरा हामीलाई के हुन्छ भन्नेमा होइन, बरु हामीले त्यसलाई कसरी लिन्छौँ भन्नेमा अडिएको छ। दिन त बित्छ नै, तर दृष्टिकोण सधैँ हाम्रो पहिचान बनेर बाँचिरहन्छ।