सन्दर्भभित्रको कथा

 

सन्दर्भभित्रको कथा—एउटा यस्तो अदृश्य सूत्र हो, जसले मानिसको बाहिरी आवरण र भित्री यथार्थलाई जोड्ने काम गर्छ। हामी जे देख्छौँ, त्यो केवल एउटा चित्र हो, तर त्यो चित्र बन्नका लागि प्रयोग गरिएका रङ, ब्रसका चोटहरू र चित्रकारको मानसिक द्वन्द्व नै वास्तविक 'सन्दर्भ' हो। संसारमा कुनै पनि घटना, कुनै पनि आँसु र कुनै पनि मुस्कान बिनासन्दर्भ जन्मँदैनन्। तर विडम्बना के छ भने, यो हतारोको युगमा हामी केवल नतिजालाई हेर्छौँ र त्यसको पछाडि लुकेको लामो, पीडादायी वा गौरवमय कथालाई बिर्सिदिन्छौँ। सन्दर्भ भनेको त्यो जग हो, जसमा उभिएर मात्र कुनै पनि सत्यको उचाइ नाप्न सकिन्छ। जगविनाको घर जति असुरक्षित हुन्छ, सन्दर्भविनाको बुझाइ त्यति नै भ्रमपूर्ण र घातक हुन्छ।

हरेक मानिस एउटा चल्दोबल्दो पुस्तकालय हो, जहाँ हजारौँ कथाहरू हार लगाएर राखिएका छन्। तर हामी प्रायः कसैको एउटा पाना पढेर पूरै किताबको समीक्षा गरिदिन्छौँ। कसैको रूखो बोलीको पछाडि उसले भोगेको तिरस्कारको सन्दर्भ हुन सक्छ। कसैको कठोर मौनताभित्र वर्षौँदेखि गुम्सिएको विद्रोहको कथा हुन सक्छ। जब हामी सन्दर्भलाई काटेर केवल वर्तमानको एउटा टुक्रालाई मात्र समात्छौँ, तब हामी न्याय गरिरहेका हुँदैनौँ, बरु एउटा अर्को अन्यायको बीउ रोपिरहेका हुन्छौँ। शब्दहरू आफैँमा निर्जीव हुन्छन्; तिनलाई प्राण भर्ने काम सन्दर्भले गर्छ। 'बिदा' शब्दको अर्थ एउटा पर्यटकका लागि उत्साह हुन सक्छ भने, एउटा प्रेमीका लागि त्यो मृत्युतुल्य पीडाको सन्दर्भ हुन सक्छ। त्यसैले, सन्दर्भ नबुझी गरिएको व्याख्या केवल शब्दको विलासिता मात्र हो।

इतिहास पनि सन्दर्भहरूको एउटा विशाल थुप्रो हो। हामी आजको चश्मा लगाएर हिजोका मानिसहरूलाई दोषी वा निर्दोष ठहर गर्छौँ। तर त्यो समयको बाध्यता, त्यो बेलाको चेतना र त्यो बेलाको सामाजिक परिवेशको सन्दर्भलाई हटाउने हो भने इतिहास केवल एउटा सुक्खा तथ्याङ्क मात्र बन्न पुग्छ। वीरहरू किन लडे? दार्शनिकहरू किन पग्लिए? र शासकहरू किन क्रूर बने?—यसको उत्तर वर्तमानको तराजुमा जोखेर पाइँदैन। यसका लागि त त्यो कालखण्डको 'सन्दर्भ' भित्र पसेर तिनका सासहरूको गति महसुस गर्नुपर्छ। सन्दर्भ एउटा यस्तो प्रकाश हो, जसले अँध्यारा कुनाहरूमा लुकेका कारणहरूलाई उजागर गरिदिन्छ। कारणविनाको कार्य हुँदैन र सन्दर्भविनाको कारण बुझिँदैन।

साहित्य र कलामा पनि सन्दर्भ नै सबैभन्दा बलियो तत्व हो। एउटा ढुङ्गामा कुँदिएको मूर्ति केवल आकृति मात्र होइन, त्यो त शिल्पकारको भोक, उसको सपना र उसको समाजको प्रतिबिम्ब हो। यदि हामीले त्यो मूर्तिको सन्दर्भ काटिदिने हो भने त्यो केवल एउटा निर्जीव ढुङ्गा मात्र बाँकी रहन्छ। कविताका शब्दहरूले तब मात्र पाठकको मुटु पोल्छन्, जब पाठकले कविको पीडाको सन्दर्भसँग आफ्नो जीवनको लय मिलाउन सक्छ। सन्दर्भले नै एउटा साधारण घटनालाई महाकाव्य बनाइदिन्छ र एउटा सामान्य मानिसलाई नायकको रूपमा उभ्याइदिन्छ।

सम्बन्धहरू टुट्नुको मुख्य कारण पनि सन्दर्भको अभाव नै हो। हामी एकअर्काका शब्दहरू सुन्छौँ, तर ती शब्दहरू कुन मनस्थितिबाट निस्किएका हुन् भन्ने सन्दर्भ बुझ्न चाहँदैनौँ। एउटा सानो गल्तीको पछाडि लुकेको विवशताको कथालाई बेवास्ता गर्दा प्रेम घृणामा बदलिन्छ। संवाद भनेको केवल आवाजको आदानप्रदान होइन, यो त एकअर्काको सन्दर्भभित्र प्रवेश गर्ने अनुमति पत्र हो। जब दुई व्यक्तिले एकअर्काको कथाको गहिराइलाई सन्दर्भसहित बुझ्छन्, तब त्यहाँ शब्दहरूको आवश्यकता नै पर्दैन। त्यहाँ एउटा यस्तो आत्मिक मिलन हुन्छ, जहाँ गल्तीहरू क्षमामा र मौनताहरू समझदारीमा रूपान्तरण हुन्छन्।

सन्दर्भभित्रको कथा जहिले पनि धारिलो हुन्छ किनकि यसले हाम्रो सतही ज्ञानलाई चुनौती दिन्छ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि संसार 'कालो र सेतो' मात्र छैन, यहाँ धेरै रङका 'ग्रे एरिया' हरू छन्। कुनै पनि मानिस पूर्णतः असल वा पूर्णतः खराब हुँदैन; उ त केवल आफ्नो सन्दर्भको उपज हो। परिस्थिति, परिवेश र समयले मानिसलाई जुन मोडमा पुर्याउँछ, त्यही मोडबाट उसको चरित्रको नयाँ परिभाषा सुरु हुन्छ। त्यसैले, कसैलाई न्याय गर्नुअघि उसको सन्दर्भको ऐनामा आफ्नो अनुहार हेर्नु जरुरी छ।

अन्त्यमा, सन्दर्भभित्रको कथा नै जीवनको वास्तविक दर्शन हो। हामी सबै आ–आफ्नै सन्दर्भका कैदी हौँ र आ–आफ्नै कथाका लेखक पनि। जब हामी अरूको सन्दर्भप्रति संवेदनशील हुन थाल्छौँ, तब मात्र हामीभित्र मानवताको उदय हुन्छ। शब्द र समयको प्रवाहमा सन्दर्भ नै त्यो लङ्गर हो, जसले हामीलाई सत्यको नजिक थामेर राख्छ। सन्दर्भविनाको जीवन एउटा दिशाहीन यात्रा जस्तै हो, जहाँ पाइलाहरू त चल्छन् तर गन्तव्य कतै हुँदैन। त्यसैले, सतहमा देखिने लहरहरूलाई मात्र नहेरौँ, समुन्द्रको गहिराइमा लुकेको त्यो सन्दर्भलाई बुझौँ, जहाँ शान्ति र सत्यको असली कथा बाँचिरहेको हुन्छ।