शब्द र समय

 

शब्द र समय—यी दुई यस्ता बलवान् तत्व हुन्, जसको मिलनबिन्दुमा नै मानवीय अस्तित्वको सम्पूर्ण इतिहास लेखिएको छ। समय एउटा अविराम बगिरहने नदी हो भने शब्द त्यो नदीको किनारमा ठडिएका पत्थरहरू हुन्, जसमा समयले आफ्नो पदचाप छोडेर जान्छ। मानिसले समयलाई मुठ्ठीमा कैद गर्न खोज्छ, तर समय त बालुवा जस्तै औँलाका कापबाट सरिरहन्छ। अनि त्यही रित्तो हातलाई पूर्णता दिन मानिसले शब्दको सहारा लिन्छ। शब्दले समयलाई रोक्ने चेष्टा गर्छ, तर समयले शब्दलाई बिस्तारै पुरानो र धुमिल बनाइदिन्छ। यो एउटा यस्तो द्वन्द्व हो, जहाँ न त समय पूर्ण रूपमा विजयी हुन्छ, न त शब्द नै कहिल्यै पराजित हुन्छ।

समयको क्रूरता यो हो कि यसले कसैलाई पर्खिँदैन। यसले साम्राज्यहरू ढलाउँछ, पहाडहरू खियाउँछ र स्मृतिहरू मेटाउँछ। तर शब्दको शक्ति यति धारिलो हुन्छ कि यसले हजारौँ वर्ष पुरानो समयलाई पनि वर्तमानमा जीवित गराइदिन सक्छ। एउटा कविले लेखेको एक पंक्ति शब्दले सयौँ वर्षको समयलाई एउटै क्षणमा खुम्च्याइदिन सक्छ। समयले शरीरलाई वृद्ध बनाउँछ, तर शब्दले विचारलाई सधैँ जवान राखिरहन्छ। जब हामी इतिहास पढ्छौँ, हामी वास्तवमा समयको यात्रा गरिरहेका हुँदैनौँ, बरु शब्दको काँधमा चढेर बितेका युगहरूको सुगन्ध सुँघिरहेका हुन्छौँ। शब्द नहुँदो हो त समय एउटा अन्धकारमय र अर्थहीन सुन्यता मात्र हुने थियो।

तर शब्द आफैँमा कति निष्पक्ष छ त? समयको धारमा ठोक्किँदा शब्दहरू पनि बदलिन्छन्। हिजो जुन शब्दले क्रान्ति ल्याउँथ्यो, आज त्यही शब्द केवल एउटा फिका सम्झना मात्र हुन सक्छ। समयले शब्दको अर्थ र गहिराइलाई बदलिदिन्छ। प्रेम भनिएको शब्दको अर्थ बीस वर्षको उमेरमा अर्कै हुन्छ र असी वर्षको उमेरमा पुग्दा त्यसले अर्कै गम्भीरता धारण गर्छ। समय त्यो कसी हो, जसमा शब्दको सत्यता जाँचिन्छ। बोलेका हजारौँ शब्दहरूमध्ये समयको छनौटमा जुन शब्द बाँच्छन्, ती नै वास्तविक 'साहित्य' वा 'दर्शन' बन्न पुग्छन्। बाँकी त समयको कोलाहलमा बगेर जाने झारपात मात्र हुन्।

शब्द र समयको सम्बन्ध एउटा तीखो प्रहार जस्तो पनि छ। समयले घाउ दिन्छ, शब्दले कहिले त्यसमा मल्हम लगाउँछ त कहिले त्यो घाउलाई अझ गहिरो बनाइदिन्छ। एउटा गलत समयमा बोलिएको सही शब्दले पनि विनाश निम्त्याउन सक्छ, र एउटा सही समयमा बोलिएको मधुर शब्दले मृत्युको मुखमा पुगेको मानिसलाई जीवनदान दिन सक्छ। त्यसैले, शब्दको मूल्य यसको अर्थमा मात्र होइन, यसको 'समय' (Timing) मा लुकेको हुन्छ। समयलाई नबुझी बोलिएका शब्दहरू आकाशमा उडाइएका वाणहरू हुन्, जसले लक्ष्य कहिल्यै भेट्दैनन्। र, शब्दलाई नचिनिकन बिताइएको समय एउटा खालि कागज जस्तै हो, जसमा कुनै कथा लेखिएको हुँदैन।

कहिलेकाहीँ समय यति मौन भइदिन्छ कि त्यहाँ शब्दहरू हराउँछन्। गहिरो शोक वा चरम आनन्दको क्षणमा शब्दहरू निकै साना र तुच्छ लाग्न थाल्छन्। त्यतिबेला समयले शब्दलाई उछिनेर अगाडि बढ्छ। तर फेरि, त्यही मौनतालाई व्याख्या गर्न मानिसलाई फेरि शब्दकै आवश्यकता पर्छ। यो एउटा कहिल्यै नसकिने चक्र हो। समयले हामीलाई अनुभव दिन्छ, र शब्दले ती अनुभवलाई आकार दिन्छ। हामी समयका कैदी हौँ, तर शब्द हाम्रा ती साँचोहरू हुन् जसले हामीलाई समयको जेलबाट वैचारिक स्वतन्त्रतातर्फ डोर्याउँछन्।

आजको डिजिटल युगमा समय झन् छिटो दौडिरहेको छ र शब्दहरू झन् सस्तो भइरहेका छन्। हामीसँग बोल्नका लागि धेरै शब्दहरू छन्, तर सुन्नका लागि समय छैन। हामी शब्दहरू टाइप गर्छौँ, मेट्छौँ र फेरि लेख्छौँ, तर ती शब्दमा समयको लगानी (Investment of Time) हुँदैन। त्यसैले त आजका शब्दहरूमा त्यो प्राचीन ओज र धार छैन। जुन शब्दलाई जन्माउन समय खर्च गरिँदैन, ती शब्दहरू समयको एउटै लहरले बगाएर लैजान्छ। यदि शब्दलाई अमर बनाउनु छ भने, त्यसलाई समयको आगोमा तपाउनैपर्छ।

समयको किनारमा उभिएर हेर्दा देखिन्छ—अन्ततः सबै कुरा खरानी हुन्छ। तर त्यो खरानीको थुप्रोमा पनि यदि केही चम्किरहेको देखिन्छ भने, ती 'सत्य शब्दहरू' नै हुन्। समयले ब्रह्माण्डको अन्त्य गर्न सक्छ, तर एउटा इमानदार शब्दको अस्तित्वलाई पूर्णतः मेटाउन सक्दैन। शब्द र समयको यो जुहारीमा मानिस केवल एउटा माध्यम मात्र हो। हामी समयका यात्री हौँ जसले शब्दका डोबहरू छोड्दै हिँड्नुपर्छ। र, ती डोबहरू यति सफा र स्पष्ट हुनुपर्छ कि भोलि आउने समयले तिनलाई गौरवका साथ पढ्न सकोस्। शब्द र समयको यो मिलन नै जीवनको वास्तविक सङ्गीत हो, जसमा लय समयले दिन्छ र शब्दले त्यसलाई एउटा अर्थपूर्ण गीत बनाउँछ।