शब्दभित्रको दिन: मौन र ध्वनिको एउटा यात्रा

 

मानिसको चेतनाको विकाससँगै शब्दहरू केवल सञ्चारका माध्यम मात्र रहेनन्, ती त समयलाई कैद गर्ने एउटा सानो र शक्तिशाली बाकस बन्न पुगे। 'शब्दभित्रको दिन' एउटा यस्तो गहिरो अवधारणा हो, जहाँ हामीले भोगेको चौबीस घण्टाको समयलाई शब्दको सिमानाभित्र अटाउने कोसिस गरिन्छ। एउटा दिन आफैँमा विशाल छ—यसमा अनगिन्ती दृश्यहरू छन्, हजारौँ भावनाका छालहरू छन् र लाखौँ साना घटनाहरू छन्। तर जब हामी त्यस दिनलाई शब्दमा उतार्छौँ, त्यो दिन एउटा नयाँ र स्थिर स्वरूपमा रूपान्तरित हुन्छ। शब्दले दिनलाई केवल वर्णन मात्र गर्दैनन्, बरु त्यसको आत्मालाई सुरक्षित राख्ने काम गर्छन्।

बिहानीको उज्यालो जब ओछ्यानसम्म आइपुग्छ, हाम्रो मनमा पहिलो शब्दको जन्म हुन्छ। त्यो 'आशा' हुन सक्छ, 'थकान' हुन सक्छ वा केवल एउटा 'जिज्ञासा' हुन सक्छ। शब्दभित्रको दिनको सुरुवात यहींबाट हुन्छ। हामीले दिनभरि जे जति अनुभव गर्छौँ, ती सबैलाई हाम्रो मस्तिष्कले शब्दको एउटा मालामा उनिरहेको हुन्छ। एउटा चराको उडानलाई हेर्दा हामी त्यसलाई 'स्वतन्त्रता' भन्छौँ, घामको तातोलाई 'जीवन' भन्छौँ र मानिसहरूको कोलाहललाई 'सङ्घर्ष' भन्छौँ। यसरी बाहिरी संसारका भौतिक घटनाहरू हाम्रो भित्री शब्दको संसारमा छिरेपछि मात्र पूर्ण हुन्छन्। शब्दबिनाको दिन एउटा रङ्गविहीन चित्र जस्तै हुन्थ्यो होला, जसमा आकृति त हुन्थे तर कुनै नाम र पहिचान हुँदैनथ्यो।

शब्दभित्रको दिन कहिलेकाहीँ निकै कोमल र काव्यात्मक हुन्छ। एउटा लेख्ने मानिसका लागि दिनका हरेक प्रहरहरू शब्दका टुक्राहरू हुन्। मध्याह्नको टल्किने घाम उसका लागि 'तिक्ष्ण यथार्थ' बन्न सक्छ भने साँझको धमिलो प्रकाश 'एक्लोपनको धून' बन्न सक्छ। हामीले प्रयोग गर्ने शब्दहरूले नै हाम्रो दिनको रङ्ग निर्धारण गर्छन्। यदि हामीले दिनभरि 'प्रेम', 'सद्भाव' र 'उत्साह' जस्ता शब्दहरूलाई आफ्नो मनमा स्थान दियौँ भने, बाहिर जस्तै समस्या भए पनि हाम्रो 'शब्दभित्रको दिन' निकै उज्यालो र शान्त हुन्छ। तर यदि हामी 'ईर्ष्या', 'रिस' र 'अभाव' का शब्दहरूमा अल्झिरह्यौँ भने, बाहिरको चम्किलो घामले पनि हाम्रो भित्री अन्धकारलाई हटाउन सक्दैन।

अवलोकन गर्ने हो भने, शब्दले दिनलाई एउटा सीमामा बाँधिदिन्छन्, तर त्यही सीमाभित्र अनन्त गहिराइ पनि हुन्छ। एउटा डायरीका पानामा कोरिएको 'आज म धेरै खुसी भएँ' भन्ने एउटा वाक्यभित्र त्यो पूरा दिनको उर्जा लुकेको हुन्छ। वर्षौँपछि जब त्यो वाक्य पढिन्छ, तब त्यो शब्दले पुरै दिनलाई जीवित बनाइदिन्छ। शब्दमा समयलाई रोक्ने एउटा अनौठो जादु हुन्छ। बाहिरको दिन त बितेर गयो, सूर्य अस्तायो, मानिसहरू फेरिए, तर शब्दभित्र कैद गरिएको त्यो दिन कहिल्यै पुराना हुँदैन। यसरी शब्दहरू समयका विरुद्ध मानिसले चालेका सबैभन्दा बलिया पाइलाहरू हुन्।

सम्बन्धहरूमा शब्दभित्रको दिन झनै मार्मिक हुन्छ। कसैले बोलेको एउटा मिठो शब्दले हाम्रो पूरै दिनलाई उत्सव बनाइदिन सक्छ, त कसैको कठोर शब्दले दिनभरिको उज्यालोलाई बादलले झैँ छोपिदिन सक्छ। हामी शब्दका ऋणी छौँ र शब्दका कैदी पनि। दिनभरिको संवादमा हामीले कति शब्दहरू खर्च गर्छौँ, तर तीमध्ये कति शब्दहरूले वास्तवमा हाम्रो दिनलाई अर्थपूर्ण बनाए? धेरैजसो शब्दहरू त केवल हावामा विलीन भएर जान्छन्। तर जुन शब्दले हाम्रो हृदयलाई छोयो, त्यही शब्द नै हाम्रो दिनको वास्तविक परिचय बन्न पुग्छ। शब्दभित्रको दिन वास्तवमा हाम्रा भावनाहरूको एउटा प्रतिलिपि हो।

आधुनिक डिजिटल युगमा शब्दभित्रको दिन अलि सतही र छिटो भएको छ। हामी सामाजिक सञ्जालका 'स्टाटस' र 'मेसेज' हरूमा आफ्ना दिनहरूलाई शब्दको रूप दिन्छौँ। तर के ती शब्दहरूले हाम्रो वास्तविक दिनलाई न्याय गरेका छन्? एउटा 'इमोजी' वा सानो संक्षिप्त शब्दले दिनभरिको गहिरो अनुभवलाई समेट्न सक्दैन। शब्दभित्रको दिनलाई समृद्ध बनाउनका लागि मौनताको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ। कहिलेकाहीँ शब्द नभएका पलहरूमा नै सबैभन्दा गहिरा अर्थहरू लुकेका हुन्छन्। शब्दको बीचमा रहने त्यो रिक्तता नै दिनको वास्तविक लय हो। जसरी सङ्गीतमा दुईवटा स्वरको बीचको मौनताले धूनलाई सुन्दर बनाउँछ, त्यसरी नै शब्दहरूको बीचमा लुकेको हाम्रो मौन अनुभूतिले दिनलाई पूर्णता दिन्छ।

प्रकृतिको आफ्नो शब्द हुँदैन, तर यसले हाम्रो शब्दभित्रको दिनलाई कच्चा पदार्थ प्रदान गर्छ। बग्दै गरेको खोलाको आवाजलाई हामी 'सङ्गीत' भन्छौँ, खस्दै गरेको पातलाई 'वैराग्य' भन्छौँ। प्रकृतिले मौन भाषामा बोलिरहेको हुन्छ, र हामी त्यसलाई मानव निर्मित शब्दहरूमा अनुवाद गर्छौँ। जब हामी प्रकृतिको नजिक हुन्छौँ, हाम्रा शब्दहरू अझ धेरै सादा र सत्यको नजिक पुग्छन्। एउटा किसानको शब्दभित्रको दिन माटो, पसिना र उब्जनीको वरिपरि घुम्छ भने एउटा दार्शनिकको दिन अस्तित्व, शून्य र सत्यका शब्दहरूमा हराउँछ। पेसा र परिवेशअनुसार हाम्रो शब्दकोष फेरिन्छ, र त्यसैअनुसार हाम्रो दिनको अर्थ पनि बदलिन्छ।

अन्ततः, शब्दभित्रको दिन एउटा यस्तो दर्पण हो जसले हामीले आफूलाई कसरी हेरिरहेका छौँ भन्ने कुरा देखाउँछ। हामीले आफैँसँग गर्ने संवाद नै हाम्रो दिनको वास्तविक लिपि हो। यदि हामीले आफ्ना दिनहरूलाई सुन्दर शब्दहरूले सजाउन सक्यौँ भने, हाम्रो जीवन नै एउटा उत्कृष्ट महाकाव्य बन्न सक्छ। दिन ढल्दै जाँदा र रातको मौनता छाउँदै गर्दा, जब हामी आँखा चिम्लेर आजको दिनलाई शब्दमा सम्झिने कोसिस गर्छौँ, तब हामीलाई थाहा हुन्छ—हामीले कति अर्थपूर्ण शब्दहरू बाँचेका रहेछौँ। शब्दहरू मर्दैनन्, ती त स्मृतिमा बिउ बनेर रहन्छन् र कुनै अर्को दिन नयाँ विचार बनेर पलाउँछन्। त्यसैले, हरेक दिनलाई एउटा पवित्र शब्दको रूपमा बाँचौँ, ताकि समयको पुस्तक पल्टाउँदा हाम्रा दिनहरूले अरू कसैको जीवनमा प्रेरणाको दीप बाल्न सकून्।