स्मृति र वर्तमान

स्मृति र वर्तमान—यी दुई यस्ता समानान्तर रेखाहरू हुन्, जो कहिल्यै भेटिँदैनन्, तर एउटाको अस्तित्वविना अर्को सधैँ अपूर्ण रहन्छ। वर्तमान एउटा बलिरहेको मैनबत्ती हो, जसको प्रकाशमा हामी अहिले बाँचिरहेका छौँ, जबकि स्मृति त्यो मैनबत्तीले छोडेको छाया हो, जुन बिस्तारै लामो हुँदै जान्छ र अन्धकारको गहिराइमा विलीन हुन्छ। मानिसको त्रासदी नै यही हो कि उ वर्तमानको टेकोमा उभिएर सधैँ स्मृतिको आकाश नियालिरहेको हुन्छ। हामी जे छौँ, त्यो वर्तमान हो; तर हामी जे थियौँ र जसले गर्दा आज यहाँ छौँ, त्यो स्मृति हो। यी दुईको बीचमा एउटा यस्तो धारिलो द्वन्द्व चलिरहन्छ, जहाँ कहिले स्मृतिले वर्तमानलाई निल्न खोज्छ त कहिले वर्तमानले स्मृतिलाई धमिलो बनाइदिन्छ।

स्मृति एउटा यस्तो सङ्ग्रहालय हो, जहाँ समयले आफ्ना सबैभन्दा सुन्दर र सबैभन्दा बीभत्स चित्रहरू सजाएर राखेको हुन्छ। यो कुनै मृत विगत होइन, बरु यो त एउटा जीवित शक्ति हो जसले हाम्रो वर्तमानको हरेक निर्णयलाई सुटुक्क निर्देशित गरिरहेको हुन्छ। हाम्रा पुराना चोटहरू, बिर्सिएका प्रेमहरू, र ती अँध्यारा रातहरू जसमा हामीले एक्लै लड्यौँ—यी सबै स्मृति बनेर हाम्रा नसाहरूमा रगतसँगै सञ्चारित भइरहेका हुन्छन्। स्मृतिको धार यति तीखो हुन्छ कि यसले वर्तमानको कुनै पनि सुखी पललाई एकै क्षणमा टुक्रा-टुक्रा पारिदिन सक्छ। एउटा पुरानो सुगन्ध, एउटा बिर्सिएको धुन, वा एउटा चिनिएको अनुहारले हामीलाई वर्तमानको सिमानाबाट थुतेर वर्षौँ पुरानो गल्लीमा पुर्याइदिन सक्छ। त्यतिबेला वर्तमान केवल एउटा भ्रम जस्तो लाग्छ र स्मृति नै एक मात्र सत्य बनेर उभिन्छ।

तर वर्तमान आफैँमा निकै क्रूर र निरंकुश छ। यसले स्मृतिको कुनै परवाह गर्दैन। वर्तमानको पदचाप यति भारी छ कि यसले हिजोका सबै गौरव र पीडाहरूलाई कुल्चिँदै अगाडि बढ्छ। वर्तमान भनेको 'अहिले' को त्यो क्षण हो, जुन शब्द उच्चारण गर्दागर्दै स्मृतिमा परिणत भइसकेको हुन्छ। हामी वर्तमानलाई समात्न खोज्छौँ, तर यो त एउटा तरल पदार्थ जस्तै हो, जो मुठ्ठीबाट फुत्किनासाथ विगतको खाडलमा खस्छ। वर्तमानले हामीलाई कर्म गर्न उक्साउँछ, जबकि स्मृतिले हामीलाई चिन्तन गर्न सिकाउँछ। यदि मानिससँग स्मृति नहुँदो हो त उ एउटा यस्तो यात्री हुने थियो, जसलाई आफ्नो गन्तव्य त थाहा छ, तर उ कहाँबाट आएको हो भन्ने कुराको कुनै हेक्का छैन।

स्मृति र वर्तमानको सम्बन्ध एउटा घाइते योद्धा र उसको पुरानो घाउको जस्तो पनि हो। वर्तमानमा हामी जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि स्मृतिको एउटा सानो झिल्कोले हामीलाई कमजोर बनाइदिन्छ। कहिलेकाहीँ स्मृति एउटा बोझ बनिदिन्छ, जसलाई बोकेर हिँड्दा वर्तमानको यात्रा कष्टकर हुन्छ। हामीले विगतका असफलता र तीता अनुभवहरूलाई यति जतनले सजाएर राख्छौँ कि वर्तमानले दिएका नयाँ अवसरहरूलाई देख्नै सक्दैनौँ। स्मृतिले हामीलाई सधैँ पछाडि फर्किन आग्रह गर्छ, जबकि वर्तमानको धर्म नै केवल अगाडि बढ्नु हो। यो तानतानीमा मानिसको मन एउटा यस्तो दोबाटोमा उभिन्छ, जहाँ न त उ पूर्ण रूपमा वर्तमानमा बाँच्न सक्छ, न त स्मृतिमा नै फर्कन सक्छ।

साहित्यकार र कलाकारहरूका लागि स्मृति एउटा उर्वर भूमि हो। उनीहरू वर्तमानको काँडाघारीमा बसेर स्मृतिको फूल टिप्ने गर्छन्। एउटा सुन्दर कविता वर्तमानको उपज त हो, तर त्यसको आत्मा स्मृतिको गहिराइमा लुकेको हुन्छ। स्मृतिले घटनाहरूलाई रङ भर्छ, तिनलाई अझ बढी नाटकीय र भावनात्मक बनाउँछ। हामीले भोगेको यथार्थभन्दा हामीले सम्झिएको यथार्थ सधैँ बढी प्रभावशाली हुन्छ। वर्तमानमा जुन कुरा साधारण लाग्छ, स्मृतिको ऐनामा हेर्दा त्यही कुरा असाधारण र दैवी लाग्न थाल्छ। यो स्मृतिको जादु हो, जसले समयलाई एउटा नयाँ आयाम प्रदान गर्छ।

आजको संसारमा हामीले स्मृतिलाई यन्त्रहरूमा कैद गर्न थालेका छौँ। फोटोहरू, भिडियोहरू र सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरू स्मृतिका कृत्रिम भण्डार बनेका छन्। तर यिनले स्मृतिको त्यो वास्तविक धारलाई भुत्ते बनाइदिन्छन्। वास्तविक स्मृति त मुटुको कुनै कुनामा लुकेको त्यो टीक हो, जसले समय-समयमा बिझाउँछ। प्रविधिको स्मृतिमा तथ्याङ्क हुन्छ, तर मानवीय स्मृतिमा संवेदना हुन्छ। वर्तमानमा हामी यति धेरै 'रेकर्ड' गर्न व्यस्त छौँ कि हामीले त्यो क्षणलाई 'महसुस' गर्नै बिर्सिरहेका छौँ। हामी भविष्यका लागि स्मृति संकलन गरिरहेका छौँ, तर त्यसो गर्दा वर्तमानको घाँटी निमोठिरहेका छौँ।

सम्बन्धहरूमा स्मृति र वर्तमानको भूमिका झन् जटिल हुन्छ। हामी कसैलाई वर्तमानमा प्रेम गर्छौँ, तर उसको स्मृतिको एउटा हिस्सासँग जहिले पनि ईर्ष्या गरिरहेका हुन्छौँ। कसैको वर्तमान हाम्रो साथमा भए पनि उसको स्मृति कतै अर्कै ठाउँमा भौँतारिरहेको हुन सक्छ। जब दुई व्यक्तिबीचको वर्तमान फिका हुन थाल्छ, उनीहरू स्मृतिको जगमा टिकेका हुन्छन्। "हामी कुनै बेला यस्तो थियौँ" भन्ने स्मृतिले नै धेरै टुट्न लागेका सम्बन्धहरूलाई थामिइरहेको हुन्छ। तर जब स्मृतिको ओज वर्तमानको पीडाभन्दा कम हुन्छ, तब सम्बन्धहरू इतिहासको धुलोमा विलीन हुन्छन्।

स्मृति र वर्तमानको यो निरन्तर सङ्घर्षमा मानिसले एउटा कुरा बुझ्नु जरुरी छ—स्मृति एउटा पाठ हो, गन्तव्य होइन। वर्तमानमा बाँचिरहनका लागि स्मृतिको उज्यालो चाहिन्छ, तर स्मृतिको अँध्यारोमा हराउनु भनेको आत्मदाह गर्नु सरह हो। समयको यो विशाल प्रवाहमा हामी केवल एउटा बिन्दु हौँ, जहाँ स्मृति र वर्तमान एकाकार हुन्छन्। यो बिन्दु नै हाम्रो चेतनाको केन्द्र हो।

अन्त्यमा, स्मृति भनेको वर्तमानले आफैँलाई हेर्ने एउटा माध्यम हो। वर्तमान जतिसुकै तीखो र छिटो किन नहोस्, यसले अन्ततः स्मृतिको काखमै गएर आराम गर्नुपर्छ। र स्मृति जतिसुकै गहिरो र विशाल किन नहोस्, यसलाई प्रकट हुनका लागि वर्तमानकै एउटा सानो झ्याल चाहिन्छ। यी दुईको मिलन नै जीवनको त्यो शाश्वत सङ्गीत हो, जसमा स्मृतिले लय दिन्छ र वर्तमानले शब्द। जबसम्म हामी यी दुईको बीचमा सन्तुलन कायम राख्न सक्छौँ, तबसम्म हाम्रो अस्तित्वको अर्थ बाँचिरहन्छ। नत्र, स्मृतिविनाको वर्तमान एउटा पागलपन हो र वर्तमानविनाको स्मृति एउटा चिहान। हामी यी दुवैका बीचमा उभिएका एक यात्री हौँ, जसले स्मृतिको थैली बोकेर वर्तमानको बाटो काट्नु छ।