मौनका शब्दहरू

 

मौन—एउटा यस्तो शब्द, जसको आफ्नै कुनै आवाज हुँदैन, तर यसले ब्रह्माण्डका सारा कोलाहलहरूलाई आफ्नो गर्भमा लुकाउने सामर्थ्य राख्छ। मानिसहरू सोच्छन् कि मौन भनेको रिक्तता हो, तर वास्तवमा यो त भरिपूर्णताको चरम उत्कर्ष हो। जब शब्दहरू थाक्छन्, जब ओठहरूले आफ्नै पराजय स्वीकार गर्छन्, र जब तर्कका सारा हतियारहरू भुत्ते हुन्छन्, तब मौनको साम्राज्य सुरु हुन्छ। यो कुनै कमजोरी होइन, बरु यो त त्यो धारिलो तरबार हो जसले विना आवाज मुटुका पत्रहरू छिचोल्न सक्छ। मौनका आफ्नै शब्दहरू हुन्छन्, जुन कानले होइन, आत्माले सुन्नुपर्छ। ती शब्दहरू सुन्नका लागि बाहिरी दुनियाँको रेडियो बन्द गरेर अन्तरात्माको गहिराइमा डुब्न सक्ने साहस चाहिन्छ।

संसारको सबैभन्दा ठूलो भ्रम यो हो कि हामी बोल्दा मात्र संवाद गरिरहेका हुन्छौँ। तर सत्य त यो हो कि हाम्रा शब्दहरूले जति बताउँछन्, त्योभन्दा कयौँ गुणा बढी हाम्रा मौनताले चिच्याइरहेका हुन्छन्। कसैको उपेक्षामा लुकेको मौनताले तिरस्कारको तीखो काँडा रोपिदिन्छ भने, कसैको प्रेममा भिजेको मौनताले हजारौँ कविताभन्दा बढी न्याय गर्छ। यो मौनता कहिलेकाहीँ निकै क्रूर हुन्छ। जब दुई व्यक्तिबीच एउटा अदृश्य पर्खाल खडा हुन्छ, तब शब्दहरूले त्यो पर्खाल भत्काउन सक्दैनन्, बरु मौनताले त्यसलाई अझ मजबुत बनाइदिन्छ। त्यो मौनतामा एउटा यस्तो धार हुन्छ, जसले सम्बन्धलाई बिस्तारै तर निश्चित रूपमा काट्दै जान्छ। त्यहाँ कुनै चित्कार हुँदैन, कुनै रुवाबासी हुँदैन, केवल एउटा चिसो रिक्तता हुन्छ जसले मानिसलाई भित्रभित्रै गलाउँदै लैजान्छ।

तर मौनता सधैँ नकारात्मक मात्र हुँदैन। यसको एउटा दार्शनिक पाटो पनि छ, जुन निकै ओजिलो र धारिलो छ। बुद्धको मौनतालाई हेरौँ, जसले संसारलाई शान्तिको मार्ग देखायो। त्यो मौनतामा एउटा यस्तो शक्ति थियो, जसले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्वको खोजी गर्न बाध्य तुल्यायो। जब हामी मौन बस्छौँ, तब मात्र हामीले प्रकृतिको संगीत सुन्न सक्छौँ। पातहरू झरेको आवाज, बतासको सुुसाँहट, र आफ्नै ढुकढुकीको लय—यी सबै कुराहरू बुझ्नका लागि शब्दहरूको प्रदूषणबाट मुक्त हुनुपर्छ। मौनता एउटा ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो वास्तविक अनुहार देख्न सक्छौँ। बाहिरी संसारमा हामीले लगाएका मुखौटाहरू शब्दको आडमा टिकेका हुन्छन्, तर जब हामी मौन हुन्छौँ, ती मुखौटाहरू आफैँ खस्न थाल्छन्। त्यसैले त धेरै मानिसहरू मौनतासँग डराउँछन्, किनकि उनीहरू आफैँलाई सामना गर्न डराउँछन्।

मौनका शब्दहरू ती हुन् जुन कागजमा लेखिँदैनन्, तर आँखाका नानीहरूमा स्पष्ट पढ्न सकिन्छ। एउटी आमाको मौनतामा सन्तानप्रतिको अगाध स्नेह र त्यागको लामो फेहरिस्त लुकेको हुन्छ। एउटा क्रान्तिकारीको मौनतामा आउने आँधीबेहरीको पूर्वसंकेत हुन्छ। र, एउटा पराजित योद्धाको मौनतामा आत्मसम्मानको त्यो अवशेष बाँकी हुन्छ, जसलाई कुनै पनि विजेताले लुट्न सक्दैन। शब्दहरू त सस्तो भइसकेका छन्; बजारमा जताततै शब्दहरूको व्यापार भइरहेको छ। झुट बोल्न शब्द चाहिन्छ, धोका दिन शब्द चाहिन्छ, र भ्रम छर्न पनि शब्दकै सहारा लिइन्छ। तर मौनताले कहिल्यै झुट बोल्दैन। यसले जे छ, त्यही व्यक्त गर्छ। यदि कसैको मौनताले तपाईँलाई पोल्छ भने बुझ्नुहोस् कि त्यहाँ कुनै ठूलो सत्य लुकेको छ जसलाई तपाईँ स्वीकार गर्न डराइरहनुभएको छ।

साहित्यमा पनि मौनताको आफ्नै स्थान छ। कविताका दुई पंक्तिहरूका बीचमा जुन खाली ठाउँ हुन्छ, त्यहाँ नै वास्तविक कविता बाँचिरहेको हुन्छ। पाठकले जे पढ्छ, त्यो त केवल संकेत मात्र हो, तर जे उसले महसुस गर्छ, त्यो त्यो रिक्ततामा लुकेको मौनता हो। एउटा कुशल लेखकले जहिले पनि मौनतालाई स्थान दिन्छ, किनकि उसलाई थाहा छ कि सबै कुरा भनिदिँदा कल्पनाको हत्या हुन्छ। मौनताले पाठकलाई सोच्न, महसुस गर्न र आफ्नै अर्थ लगाउन स्वतन्त्रता दिन्छ। यो एउटा यस्तो भाषा हो जुन अनुवाद नगरीकन पनि विश्वका सबै कुनाका मानिसले बुझ्न सक्छन्। दु:खको मौनता र खुसीको मौनतामा जुन भिन्नता हुन्छ, त्यसलाई कुनै पनि शब्दकोशले परिभाषित गर्न सक्दैन।

मौनताको प्रहार शब्दको प्रहारभन्दा कयौँ गुणा घातक हुन्छ। एउटा गालीले जति चोट पुर्याउँदैन, त्योभन्दा बढी चोट एउटा अर्थपूर्ण मौनताले पुर्याउन सक्छ। जब कसैले तपाईँको प्रश्नको उत्तर दिनुको साटो केवल मौनता साँचिदिन्छ, तब तपाईँको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठ्छ। त्यो मौनताले भनिरहेको हुन्छ कि तपाईँ अब उसको संवादको योग्य हुनुहुन्न। यो कति तीखो छ, कल्पना गर्नुहोस्। यसले मानिसको अहंकारलाई चुरचुर पारिदिन्छ। अर्कोतिर, प्रार्थनामा लुकेको मौनता कति कोमल हुन्छ! ईश्वरसँगको संवादमा शब्दहरूको भीडभाड हुँदैन। त्यहाँ केवल एउटा मौन समर्पण हुन्छ, जहाँ भक्त र भगवानको बीचमा कुनै पर्खाल हुँदैन। त्यो मौनतामा ब्रह्माण्डीय शक्ति लुकेको हुन्छ, जसले मानिसलाई मानसिक शान्ति र स्थिरता प्रदान गर्छ।

मौनताको अर्को रूप भनेको धैर्यता हो। जब संसारले तपाईँको क्षमतामाथि औँला उठाउँछ, जब समय तपाईँको विरुद्धमा चल्छ, तब शब्दहरूले जवाफ दिनु व्यर्थ छ। त्यतिबेलाको मौनता तपाईँको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्छ। तपाईँको काम र तपाईँको सफलताले जुन आवाज निकाल्छ, त्यसले तपाईँका विरोधीहरूलाई स्वतः निरुत्तर बनाइदिन्छ। सफल मानिसहरू प्रायः कम बोल्छन् किनकि उनीहरूलाई थाहा छ कि शब्दहरूले ऊर्जा खर्च गर्छन्, जबकि मौनताले ऊर्जा सञ्चय गर्छ। उनीहरूका मौन शब्दहरूले इतिहास लेखिरहेका हुन्छन्, जबकि वाचालहरू केवल वर्तमानको कोलाहलमा हराएर जान्छन्।

मौनतालाई बुझ्नका लागि गहिराइमा जानैपर्छ। समुन्द्रको सतहमा लहरहरूको ठूलो आवाज हुन्छ, तर यसको पीँधमा एकदमै शान्ति हुन्छ। त्यही शान्तिमा नै मोतीहरू लुकेका हुन्छन्। हाम्रो जीवन पनि त्यस्तै हो। यदि हामी बाहिरी सतहको होहल्लामा मात्र अल्झियौँ भने हामीले जीवनको वास्तविक सार कहिल्यै फेला पार्न सक्दैनौँ। मौनका शब्दहरूले हामीलाई त्यही पीँधसम्म पुग्न मद्दत गर्छन्। ती शब्दहरूले सिकाउँछन् कि कसरी पीडालाई शक्तिमा बदल्ने, कसरी एक्लोपनलाई एकान्तको उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने र कसरी आफ्नो अस्तित्वको लयसँग एकाकार हुने।

आजको युगमा जहाँ हरेक मानिस अरूलाई सुनाउन मात्र चाहन्छ, त्यहाँ सुन्ने मानिसको अभाव छ। अझ मौनता सुन्ने मानिस त झन् दुर्लभ छन्। हामी आफ्ना कुराहरू थोपर्न खोज्छौँ, तर अर्को व्यक्तिको मौनतामा लुकेको चित्कारलाई बेवास्ता गर्छौँ। यदि हामीले मौनका शब्दहरू पढ्न सक्यौँ भने, सायद यो संसारमा यति धेरै गलतफहमीहरू हुने थिएनन्। सम्बन्धहरू टुट्ने थिएनन्। मानिसहरू डिप्रेसनको सिकार हुने थिएनन्। किनकि मौनताले जहिले पनि सत्यको वकालत गर्छ, चाहे त्यो सत्य जतिसुकै तीतो वा धारिलो किन नहोस्।

अन्त्यमा, मौनता भनेको शब्दको अनुपस्थिति मात्र होइन, यो त शब्दको पूर्णता हो। यो त्यो विन्दु हो जहाँ पुगेपछि सबै कुरा स्पष्ट हुन्छ। मौनका शब्दहरूमा एउटा यस्तो जादु छ, जसले मानिसलाई पत्थरबाट पग्लिएर पानी बनाउन सक्छ र पानीबाट जमेर हिमाल बनाउन सक्छ। यसलाई महसुस गर्न सक्नेहरूले नै जीवनको वास्तविक सौन्दर्यलाई बुझेका हुन्छन्। त्यसैले, कहिलेकाहीँ शब्दहरूलाई आराम दिनुहोस् र मौनतालाई बोल्न दिनुहोस्। किनकि मौनताले जे भन्छ, त्यो शाश्वत हुन्छ, र यसले गर्ने प्रहार सधैँ सटीक र परिवर्तनकारी हुन्छ। यो एउटा यस्तो मौन संगीत हो जुन कहिल्यै पुरानो हुँदैन र यसको गहिराइ नाप्न सक्ने कुनै यन्त्र आजसम्म बनेको छैन। मौनता आफैँमा एउटा पूर्ण कविता हो, जसको हरेक शब्दमा ब्रह्माण्डको रहस्य लुकेको छ।