समयको छायाँ: स्मृतिको रङ र वर्तमानको प्रतिविम्ब

 

ब्रह्माण्डको अनन्त यात्रामा समय एउटा यस्तो अदृश्य प्रकाश हो, जसको स्पर्शले मात्र पनि संसारका हरेक वस्तुको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ। तर, जहाँ प्रकाश हुन्छ, त्यहाँ छायाँ पनि अनिवार्य हुन्छ। 'समयको छायाँ' वास्तवमा हाम्रा ती स्मृतिहरू, अनुभवहरू र इतिहासका अवशेषहरू हुन्, जसले हाम्रो वर्तमानलाई हरपल पछ्याइरहेका हुन्छन्। हामी समयको गतिमा जतिसुकै अगाडि दौडिए पनि, हामीले छोडेर आएका पलहरू एउटा लामो छायाँ बनेर हामीसँगै हिँडिरहेका हुन्छन्। आजको यो समकालीन विश्वमा, जहाँ प्रविधिको तीव्र गतिले हामीलाई सधैँ 'भोलि' तिर धकेलिरहेको छ, समयको यो छायाँलाई नियाल्नु भनेको आफ्नै अस्तित्वको गहिराइलाई बुझ्नु हो।

हाम्रो व्यक्तिगत जीवनमा समयको छायाँ सबैभन्दा प्रस्ट रूपमा 'स्मृति' का रूपमा प्रकट हुन्छ। बाल्यकालका ती निर्दोष दिनहरू, युवावस्थाका जोशिलो सङ्घर्ष र जीवनका विभिन्न मोडमा गरिएका निर्णयहरू—यी सबै आज हाम्रो व्यक्तित्वमा छायाँ बनेर बसेका छन्। हामी आज जे छौँ, त्यो हाम्रा बितेका समयको छायाँकै परिणाम हो। कहिलेकाहीँ विगतका नराम्रा अनुभवहरूको छायाँले हाम्रो वर्तमानको घामलाई छेकिदिन्छ, जसलाई हामी 'पछुतो' वा 'आघात' भन्छौँ। तर, त्यही छायाँले हामीलाई शीतलता पनि दिन्छ, जब हामी जीवनको चर्को घाममा थाकेका हुन्छौँ। हाम्रा पुर्खाहरूले बाँचेको समय, उनीहरूका संस्कार र मूल्य-मान्यताहरू आज पनि हाम्रो समाजमा एउटा बलियो छायाँका रूपमा जीवित छन्, जसले हामीलाई हाम्रो जरासँग जोडेर राखेको छ।

सहरीकरण र आधुनिकताको यो चकाचौधमा समयको छायाँ अलि फरक ढङ्गले देखिन थालेको छ। सिमेन्टका अग्ला महलहरूका बीचमा कतै पुरानो शैलीको ढिकी-जाँतो वा काठका झ्यालहरू देखिँदा, त्यो केवल एउटा वस्तु मात्र देखिँदैन, बरु त्यो त एउटा बितेको युगको छायाँ जस्तो लाग्छ। आधुनिक मानिसले समयलाई केवल 'सेकेन्ड' र 'मिनेट' मा नाप्न थालेपछि उसले समयको यो भावनात्मक छायाँलाई बिर्सँदै गएको छ। तर, साहित्य र कलामा समयको यही छायाँ सबैभन्दा सुन्दर भएर पोखिन्छ। एउटा पुरानो तस्बिर हेर्दा वा कुनै पुरानो गीत सुन्दा हामीलाई जुन एउटा अनौठो उदासीनता (Nostalgia) ले घेर्छ, त्यो वास्तवमा समयको छायाँले हाम्रो हृदयलाई छोएको क्षण हो।

समकालीन नेपाली समाजको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, समयको छायाँ हाम्रा गाउँबस्तीहरूमा अझै गहिरो गरी बसेको छ। रित्तिएका पहाडी घरहरू र बाँझा खेतहरूले एउटा यस्तो समयको छायाँ बोकेका छन्, जहाँ कहिले चहलपहल थियो। विदेशी भूमिमा पसिना बगाइरहेका युवाहरूका लागि आफ्नो देश र परिवारको सम्झना नै समयको त्यो छायाँ हो, जसले उनीहरूलाई जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि बाँच्ने ऊर्जा दिन्छ। अर्कोतर्फ, डिजिटल युगमा हाम्रो 'डिजिटल फुटप्रिन्ट' पनि समयको एउटा नयाँ किसिमको छायाँ बनेको छ। हामीले सामाजिक सञ्जालमा छोडेका विचार, तस्बिर र टिप्पणीहरूले हाम्रो एउटा यस्तो छायाँ निर्माण गरिरहेका छन्, जुन हामी भौतिक रूपमा नरहे पनि इन्टरनेटको संसारमा बाँचिरहनेछन्।

समयको छायाँले हामीलाई 'परिवर्तन' को सन्देश दिन्छ। जसरी सूर्यको स्थान परिवर्तन हुनासाथ छायाँको लम्बाई र दिशा बदलिन्छ, त्यसरी नै जीवनको परिस्थिति बदलिँदा हाम्रा प्राथमिकता र सोचहरू पनि बदलिन्छन्। हिजो जुन कुरा हाम्रा लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण थियो, आज त्यो एउटा धमिलो छायाँ मात्र बन्न सक्छ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि संसारमा कुनै पनि कुरा स्थायी छैन। यो अनित्यताको बोधले मानिसलाई अलिकति बढी विनम्र र संवेदनशील बनाउनुपर्ने हो। तर, आजको उपभोक्तावादी संस्कृतिले हामीलाई यति अन्धो बनाएको छ कि हामी छायाँलाई नै वास्तविकता ठानेर त्यसको पछि दौडिरहेका छौँ। हामी भौतिक वस्तुहरू थुपार्न समय खर्च गर्छौँ, तर ती वस्तुहरूले दिने छायाँ भन्दा बढी केही पनि होइनन् भन्ने कुरा भुल्छौँ।

दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, समयको छायाँले 'सत्य' र 'भ्रम' बीचको दूरीलाई पनि सङ्केत गर्छ। पूर्वीय दर्शनले यो संसारलाई एउटा माया वा छायाँको रूपमा व्याख्या गरेको छ। वास्तविक समय त त्यो हो, जुन अपरिवर्तनीय छ र आत्मिक छ। तर हामी जुन समयमा बाँचिरहेका छौँ, त्यो केवल त्यही शाश्वत सत्यको एउटा प्रतिविम्ब वा छायाँ मात्र हो। यो छायाँमा रुमल्लिँदा हामीले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सन्छौँ। समयको आवाज सुन्न जति कठिन छ, समयको छायाँलाई ठम्याउनु त्यो भन्दा पनि जटिल छ। यसका लागि मनको शान्ति र गहिरो अवलोकनको आवश्यकता पर्छ।

आजको यो विशेष दिन, जुन समयको एउटा बिन्दु हो, यसले पनि आफ्नो छायाँ भोलिको इतिहासमा छोड्नेछ। हामीले आज गर्ने हरेक साना-ठूला कामहरूले भविष्यको बाटो निर्धारण गर्छन्। यदि आज हामीले घृणा, हिंसा र स्वार्थको खेती गर्यौँ भने, भोलिको समयको छायाँ निकै अन्धकारमय हुनेछ। तर यदि हामीले प्रेम, सद्भाव र सकारात्मकताको बीज रोप्न सक्यौँ भने, आउने पुस्ताले एउटा सितल र सुन्दर समयको छायाँमा बस्न पाउनेछन्। जलवायु परिवर्तन जस्ता वैश्विक समस्याहरू वास्तवमा हाम्रा पुराना गल्तीहरूका लामो छायाँहरू हुन्, जसले अहिले हाम्रो अस्तित्वलाई नै चुनौती दिइरहेका छन्।

अन्त्यमा, समयको छायाँलाई पछ्याउनु भनेको विगतमा अल्झिनु होइन, बरु विगतबाट पाठ सिकेर वर्तमानलाई उज्यालो बनाउनु हो। हामीले बुझ्नुपर्छ कि छायाँ प्रकाश बिना सम्भव छैन। त्यसैले, हाम्रा दुःख र असफलताका छायाँहरू छन् भने कतै न कतै सफलता र खुसीको प्रकाश पनि अवश्य छ। समय त निरन्तर बगिरहन्छ, र यसको छायाँले हामीलाई सधैँ साथ दिइरहन्छ। यो छायाँलाई डराउने वस्तुका रूपमा होइन, बरु एउटा मार्गदर्शक र एउटा शान्त साथीका रूपमा स्वीकार गरौँ। जब हामी समयको छायाँसँग डराउन छोडेर त्यसको अस्तित्वलाई सम्मान गर्न थाल्छौँ, तब मात्र हामी साँचो अर्थमा वर्तमानलाई पूर्णताका साथ बाँच्न सक्छौँ। जीवनका हरेक पलहरू अनमोल छन्, र तिनले छोड्ने छायाँले नै हाम्रो जीवनको कथालाई पूर्णता दिनेछ।