क्षण र कथन: समयको साना इकाईभित्रका ठूला सत्यहरू

 

ब्रह्माण्डको विशाल कालखण्डमा 'क्षण' एउटा यस्तो सूक्ष्म बिन्दु हो, जसलाई हामी अक्सर महत्त्वहीन ठानेर उपेक्षा गर्छौँ। तर गहिरिएर हेर्ने हो भने, जीवन भनेको अरू केही नभएर यिनै स-साना क्षणहरूको एउटा अविरल माला मात्र हो। हामी अक्सर ठूला योजना, भविष्यका विशाल सपना र विगतका भारी स्मृतिहरूमा यति धेरै हराउँछौँ कि हाम्रा औँलाका कापबाट बालुवाजस्तै फुत्किरहेका 'वर्तमानका क्षणहरू' लाई महसुस गर्नै बिर्सन्छौँ। समकालीन विश्वमा जब हामी समयको कुरा गर्छौँ, तब 'क्षण' र 'कथन' बीचको एउटा अनौठो सम्बन्ध देखिन्छ। एउटा क्षणमा जन्मिएको विचार जब 'कथन' बन्छ, तब त्यसले इतिहास बदल्ने सामर्थ्य राख्छ।

आजको भागदौडपूर्ण समाजमा 'क्षण' को परिभाषा बदलिएको छ। प्रविधिले हामीलाई हरेक कुरामा 'इन्स्ट्यान्ट' वा तत्कालको स्वाद चखाएको छ। हामी एउटा क्षणलाई कैद गर्न स्मार्टफोनको क्यामेरा त तेर्स्याउँछौँ, तर त्यो क्षणलाई आफ्ना आँखाहरूले र हृदयले अनुभूत गर्न भने चुक्छौँ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने 'स्टोरी' हरू केवल १५ सेकेन्डका हुन्छन्—ती क्षणका डिजिटल कथन हुन्। तर, के ती १५ सेकेन्डमा हामीले साँच्चै त्यो पललाई बाँचेका हुन्छौँ? यो आजको गम्भीर प्रश्न हो। हामी प्रदर्शनमा यति व्यस्त छौँ कि दर्शन ओझेलमा परेको छ। एउटा सुन्दर सूर्यास्तको क्षणलाई क्यामेरामा थुन्नु भन्दा त्यसको शीतलतालाई मनमा उतार्नुको आनन्द बेग्लै हुन्छ। कथनहरू तब मात्र शक्तिशाली हुन्छन्, जब ती वास्तविक अनुभूतिबाट उब्जिएका हुन्छन्।

दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, एउटा क्षण नै सारा जीवनको सार हो। बुद्धले भनेका थिए— "जीवन केवल एउटा सासको क्षणमा टिकेको छ।" यदि हामीले एउटा क्षणलाई पूर्णताका साथ बाँच्न जान्यौँ भने, हामीले समयलाई जित्न सक्छौँ। तर हाम्रो आधुनिक मनोविज्ञानले हामीलाई सधैँ 'अर्को क्षण' को खोजीमा दौडिन सिकाएको छ। यो दौडले हामीलाई कहिल्यै पनि सन्तुष्टिको विन्दुमा पुर्‍याउँदैन। 'कथन' हरूको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, आजको संसार सूचनाको भिडले भरिएको छ। हामी दिनभरि हजारौँ कथनहरू सुन्छौँ, पढ्छौँ र सेयर गर्छौँ। तर तीमध्ये कति कथनहरूले हाम्रो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछन् त? शब्दहरू तब मात्र जीवन्त हुन्छन्, जब ती समयको कसीमा घोटिएर निस्किन्छन्।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा 'क्षण र कथन' को आफ्नै मौलिकता छ। हाम्रा गाउँघरका चौतारीहरूमा बूढापाकाले गर्ने 'गाउँखाने कथा' वा 'लोकोक्ति' हरू समयका ती सञ्चित क्षणहरू हुन्, जसले पुस्तौँको अनुभवलाई एउटै वाक्यमा समेटेका हुन्छन्। आजका डिजिटल कथनहरू (Quotes) भन्दा ती पुराना उखानहरूमा बढी जीवनदर्शन पाइन्छ। किनकि ती कथनहरू एसी कोठामा बसेर टाइप गरिएका थिएनन्, बरु घाम-पानी, मेला-पात र सङ्घर्षका क्षणहरूबाट खारिएर आएका थिए। समकालीन पुस्ताले ती पुराना कथनहरूलाई बिर्सँदै जाँदा हामीले आफ्नो मौलिक पहिचानको एउटा ठूलो हिस्सा गुमाइरहेका छौँ।

आजको समाजमा 'कथन' को दुरुपयोग पनि उत्तिकै बढेको छ। 'फेक न्युज' र भ्रामक सूचनाहरू क्षणभरमै भाइरल हुन्छन्। एउटा गलत कथनले क्षणभरमै समाजमा विग्रह ल्याउन सक्छ। त्यसैले, हामीले कुन क्षणमा के बोल्छौँ र कस्तो कथनलाई विश्वास गर्छौँ भन्ने कुराले हाम्रो चेतनाको स्तर देखाउँछ। मौनता पनि कहिलेकाहीँ सबैभन्दा शक्तिशाली कथन बन्न सक्छ। कोलाहलपूर्ण संसारमा आफ्ना विचारहरूलाई शान्त राख्नु र एउटा क्षणको गहिराइमा डुब्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो ध्यान (Meditation) हो। हामीले बोल्ने हरेक शब्दले एउटा ऊर्जा बोकेको हुन्छ, र त्यो ऊर्जाले हाम्रो वरपरको वातावरण निर्माण गर्छ।

समयको यो बहावमा 'क्षण' एउटा यस्तो ऐना हो, जहाँ हामी आफ्नो वास्तविक अनुहार देख्न सक्छौँ। जब हामी कुनै प्रियजनसँग हुन्छौँ, तब एउटा क्षण पनि एउटा युग जस्तो लाग्छ। तर जब हामी तनाव र बोरियतमा हुन्छौँ, तब घण्टौँको समय पनि व्यर्थ लाग्छ। यसको अर्थ हो—समय बाह्य घडीमा होइन, हाम्रो आन्तरिक अनुभूतिमा चल्छ। हाम्रा कथनहरूले यो आन्तरिक समयलाई व्यक्त गर्छन्। "म खुसी छु" भन्नु एउटा कथन मात्र होइन, यो त्यो क्षणको आत्मिक स्वीकारोक्ति हो। त्यसैले, आफ्ना कथनहरूलाई इमानदार बनाउन पहिले आफ्ना क्षणहरूलाई इमानदार बनाउनुपर्छ।

हामीले आज जुन क्षण बिताइरहेका छौँ, यो भोलि एउटा इतिहासको कथन बन्नेछ। हामीले यो संसारलाई कस्तो कथन छोडेर जाने? के हामी केवल गुनासो, आक्रोश र ईर्ष्याका शब्दहरू छोड्ने? वा हामीले आशा, प्रेम र साहसका कथाहरू बुन्ने? आजको यो विशेष दिनले हामीलाई यही छनौट गर्ने अधिकार दिएको छ। परिवर्तनका लागि कुनै ठूलो क्रान्ति नै कुर्नुपर्छ भन्ने छैन, एउटा क्षणमा गरिएको सानो सकारात्मक सङ्कल्प नै ठूलो परिवर्तनको प्रस्थानविन्दु हुन सक्छ। जब हामी एउटा क्षणको मूल्य बुझ्छौँ, तब हामीलाई कसैको निन्दा गर्ने वा समय खेर फाल्ने फुर्सदै हुँदैन।

अन्त्यमा, 'क्षण र कथन' जीवनका दुई किनारा हुन्। क्षण अनुभव हो भने कथन अभिव्यक्ति। अनुभव बिनाको अभिव्यक्ति थोत्रो हुन्छ भने अभिव्यक्ति बिनाको अनुभव अधुरो। आजको यो डिजिटल र कोलाहलपूर्ण युगमा, आउनुहोस्, केही क्षण शान्त बनौँ। आफ्ना आँखाहरू बन्द गरेर आफ्नै सासको आवाज सुनौँ। त्यहाँ कुनै शब्द हुनेछैन, कुनै विवाद हुनेछैन, केवल एउटा शुद्ध अस्तित्व हुनेछ। त्यही मौन क्षणबाट जुन कथन निस्कन्छ, त्यो नै हाम्रो जीवनको वास्तविक सत्य हुनेछ। समय त बितिरहन्छ, तर ती सार्थक क्षणहरू र तिनले बुनेका सुन्दर कथनहरू सधैँ मानवताको नासो बनेर बाँचिरहनेछन्। जीवनलाई पल-पलमा बाँच्नु र हरेक शब्दलाई प्रेमको रङमा चोपेर बोल्नु नै यो छोटो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सार्थकता हो।