क्षणहरूको साक्षी: चेतनाको एक अविचलित यात्रा

 

समयको विशाल र असीमित प्रवाहमा हामी प्रत्येक व्यक्ति एउटा 'साक्षी' को रूपमा उभिएका छौँ। 'क्षणहरूको साक्षी' हुनु भनेको केवल समय बितिरहेको हेर्नु मात्र होइन, बरु हरेक पलको गहिराइ, त्यसको रङ्ग र त्यसले बोकेको मौनतालाई आफ्नो अस्तित्वमा अनुभूत गर्नु हो। हामी अक्सर समयलाई भूत, वर्तमान र भविष्यको एउटा लामो डोरीको रूपमा हेर्छौँ, तर वास्तवमा जीवन भनेको केवल एउटा 'क्षण' को निरन्तरता मात्र हो। त्यो क्षण जो अहिले छ, र अर्को निमेषमा स्मृति बनिसक्छ। यो द्रुत परिवर्तनको बीचमा हाम्रो चेतना एउटा यस्तो स्थिर विन्दु हो, जसले सबै कुरा परिवर्तन भइरहँदा पनि आफूलाई एउटा तटस्थ द्रष्टाको रूपमा सुरक्षित राख्छ।

जब हामी क्षणहरूको साक्षी बन्छौँ, तब हाम्रो संसार हेर्ने दृष्टिकोण पूर्ण रूपमा बदलिन्छ। सामान्यतया हामी कुनै पनि घटनालाई आफ्नो स्वार्थ, डर वा चाहनाको चस्माबाट हेर्ने गर्छौँ। तर एउटा साक्षीको लागि, कुनै पनि क्षण 'राम्रो' वा 'नराम्रो' हुँदैन; त्यो केवल एउटा 'हुनु' (being) मात्र हो। एउटा झरेको पहेंलो पातको साक्षी बन्नु र एउटा उदाउँदो सूर्यको साक्षी बन्नुमा उस्तै शान्ति र उस्तै गहिराइ हुन्छ। साक्षी भावमा उभिँदा हामीले महसुस गर्छौँ कि समय हामीबाट गुज्रिरहेको छ, हामी समयबाट गुज्रिरहेका छैनौँ। हामी एउटा यस्तो स्टेशन हौँ जहाँबाट क्षणहरूका रेलहरू आउँछन् र जान्छन्, तर स्टेशन सधैँ त्यहीँ स्थिर रहन्छ।

अवलोकनको यो प्रक्रियामा सबैभन्दा पहिले हामीले आफ्नै शरीर र मनका क्षणहरूको साक्षी बन्न सिक्नुपर्छ। श्वासको आवतजावतलाई नियाल्दा मात्रै पनि हामीलाई थाहा हुन्छ कि जीवन कति सूक्ष्म छ। एउटा श्वास र अर्को श्वासको बीचमा एउटा सानो खाली ठाउँ हुन्छ, जुन क्षणको सबैभन्दा शुद्ध स्वरूप हो। त्यहाँ न त कुनै विचार हुन्छ, न त कुनै चिन्ता। त्यो रिक्तताको साक्षी बन्नु नै जीवनको परम सत्यको नजिक पुग्नु हो। हाम्रा विचारहरू पनि क्षणभङ्गुर छन्। एउटा विचार बादल जस्तै आउँछ र अलिकति छाया पारेर विलीन हुन्छ। जब हामी विचारको साक्षी बन्छौँ, तब हामी ती विचारहरूबाट मुक्त हुन थाल्छौँ। हामीलाई थाहा हुन्छ कि म रिस होइन, म त त्यो रिसलाई देख्ने साक्षी हुँ। यो बोधले मानिसलाई आन्तरिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्छ।

बाहिरी संसारमा क्षणहरूको साक्षी बन्नु झनै रोचक छ। सडकको एउटा कुनामा उभिएर केवल पाँच मिनेट मानिसहरूको अनुहार नियाल्नुहोस्। हरेक अनुहारमा एउटा छुट्टै कथा छ, हरेक आँखामा एउटा छुट्टै संसार छ। कोही हतारमा छ, कोही उदास छ, कोही आफ्नै धुनमा मग्न छ। यी सबै क्षणका विभिन्न रूपहरू हुन्। साक्षीको रूपमा हामीले यी कथाहरूमा आफूलाई मिसाउँदैनौँ, केवल तिनको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छौँ। यो तटस्थताले हामीलाई करुणा सिकाउँछ। जब हामी सबैको सङ्घर्ष र खुसीलाई एउटै कसीमा राखेर हेर्छौँ, तब हामीभित्रको अहंकार बिस्तारै पग्लिन थाल्छ। क्षणको साक्षी हुनु भनेको संसारलाई यसको वास्तविक स्वरूपमा प्रेम गर्नु हो, यसलाई बदल्ने जिद्दी नगरी।

प्रकृतिले हामीलाई साक्षी भावको सबैभन्दा ठूलो पाठ सिकाउँछ। एउटा पहाड हजारौँ वर्षदेखि कति धेरै क्षणहरूको साक्षी बनेको छ! यसले आँधीबेहरी देख्यो, यसले शान्त चाँदनी रातहरू देख्यो, यसले मानिसहरूको जन्म र मृत्यु देख्यो। तर पहाड अझै पनि स्थिर र शान्त छ। प्रकृतिमा कुनै पनि कुराले अर्को कुरालाई रोक्ने कोसिस गर्दैन। नदीले बगिरहेको क्षणको साक्षी दिन्छ, फूलले फक्रिएको र ओइलिएको क्षणको साक्षी दिन्छ। हामी पनि प्रकृतिका सन्तान हौँ, तर हामीले यो साक्षी भावलाई बिर्सिएर 'कर्ता' बन्ने मोहमा आफूलाई फसाएका छौँ। हामीलाई लाग्छ कि हामीले सबै कुरा नियन्त्रण गर्नुपर्छ। तर वास्तविकता यो हो कि हामी केवल एउटा साक्षी हौँ, जसको काम यो अस्तित्वको भव्य नाटकलाई हेर्नु र त्यसको हिस्सा बन्नु मात्र हो।

आजको समयमा साक्षी बन्नु झनै चुनौतीपूर्ण भएको छ। हामी 'डिजिटल डिस्ट्रयाक्सन' को युगमा छौँ। हाम्रो ध्यान सधैँ विचलित छ। हामी एउटा क्षणमा हुँदा अर्को क्षणको फोटो खिच्न वा त्यसलाई सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्न हतारिन्छौँ। यसले गर्दा हामीले त्यो क्षणको वास्तविक स्वाद नै गुमाउँछौँ। क्यामेराको लेन्स साक्षी हुन सक्दैन, किनकि त्यसमा भावना र चेतना हुँदैन। वास्तविक साक्षी त हाम्रो आँखा र हाम्रो हृदय हो। जब हामी प्रविधिको पर्दा पन्छाएर सिधै जीवनसँग आँखा जुधाउँछौँ, तब मात्र हामीले क्षणहरूको जीवन्तता महसुस गर्न सक्छौँ। एउटा मिठो धुन सुन्दा वा एउटा सुन्दर चित्र हेर्दा जब हामी पूर्ण रूपमा त्यहीँ हराउँछौँ, तब हामी क्षणको साक्षी बनिरहेका हुन्छौँ।

क्षणहरूको साक्षी बन्नुको अर्को पाटो भनेको 'मृत्यु' र 'क्षणभङ्गुरता' लाई स्विकार्नु हो। हरेक क्षणको अन्त्यले हामीलाई यो सम्झाउँछ कि यो संसारमा केही पनि स्थायी छैन। जो मानिस क्षणको साक्षी बन्न जान्दछ, उसलाई मृत्युको डर हुँदैन। किनकि उसले हरेक क्षणमा सानो मृत्यु र नयाँ जन्मलाई देखिरहेको हुन्छ। उसले बुझ्छ कि जीवनको सार्थकता त्यसको लम्बाइमा होइन, बरु त्यसको गहिराइमा छ। एउटा साक्षीका लागि एक पलको पूर्णता नै एउटा जुग बराबर हुन्छ। जब हामी यो चेतनाका साथ बाँच्छौँ, तब हाम्रा सानाभन्दा साना कर्महरू पनि ध्यानमा परिणत हुन्छन्। खाना खानु, हिँड्नु वा कसैसँग बोल्नु—यी सबै क्षणहरू एउटा पवित्र अनुष्ठान जस्तै बन्छन्।

सम्बन्धहरूमा साक्षी भावले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। प्रायः हामी सम्बन्धमा अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो धारणाअनुसार ढाल्न खोज्छौँ। तर यदि हामी आफ्नो प्रियजनको क्षण-क्षणको परिवर्तनको साक्षी मात्र बनिदिने हो भने, त्यहाँ कुनै द्वन्द्व रहँदैन। उसलाई उसको स्वतन्त्रतामा देख्नु र उसलाई उसको वर्तमान अवस्थामा स्वीकार गर्नु नै वास्तविक प्रेम हो। साक्षीले कसैलाई न्याय (judge) गर्दैन, केवल बुझ्छ। जब हामी अरूको पीडा वा खुसीको साक्षी बन्छौँ, तब हामी उनीहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिन्छौँ। यो मौन साथ नै शब्दहरूभन्दा बढी शक्तिशाली हुन्छ।

अन्ततः, 'क्षणहरूको साक्षी' हुनु भनेको आफैँलाई एउटा अनन्त यात्रामा पाउनु हो। यो यात्रा कतै पुग्नका लागि होइन, बरु यहीँ रहनका लागि हो। समयका पदचिन्हहरू बालुवामा मेटिएलान्, दिनको दर्पण साँझमा ओझेल पर्ला, तर साक्षीको चेतना सधैँ कञ्चन रहिरहनेछ। हामी यहाँ एउटा ठूलो चलचित्र हेर्न आएका दर्शक हौँ, र रमाइलो कुरा के छ भने हामी आफैँ यसका कलाकार पनि हौँ। जब हामी यो दुईवटै भूमिकालाई सन्तुलित गर्छौँ, तब जीवन एउटा बोझ होइन, बरु एउटा सुन्दर खेल बन्न पुग्छ। हरेक नयाँ क्षण एउटा नयाँ अवसर हो—आफूलाई चिन्न, संसारलाई बुझ्न र अस्तित्वप्रति कृतज्ञ हुन। समयको यो अविरल प्रवाहमा जब हामी शान्त भएर उभिन्छौँ, तब मात्र हामीलाई थाहा हुन्छ कि हामी को हौँ र हाम्रो यो यात्राको वास्तविक अर्थ के हो। क्षणहरूको साक्षी हुनु नै वास्तवमा जीवनलाई यसको पूर्णतामा बाँच्नु हो।