समयको बहस: अस्तित्वको गति र आधुनिकताको द्वन्द्व

 

ब्रह्माण्डको उत्पत्तिदेखि आजसम्मको अनन्त यात्रामा 'समय' एउटा यस्तो रहस्यमय पाटो हो, जसलाई न त विज्ञानले पूर्ण रूपमा परिभाषित गर्न सकेको छ, न त दर्शनले नै यसको सीमा फेला पारेको छ। समयको यो महासागरमा हामी केवल एउटा सानो थोपा हौँ, तर अचम्मको कुरा के छ भने, हामी त्यही थोपाभित्र पूरा समयलाई कैद गर्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छौँ। आजको यो समकालीन विश्वमा समयको बहस केवल घडीका सुइँहरूमा मात्र सीमित छैन; यो अब हाम्रो संस्कृति, मनोविज्ञान, राजनीति र प्रविधिसँग जोडिएको एउटा बहुआयामिक विमर्श बनेको छ। हामी कुन गतिमा बाँचिरहेका छौँ र त्यो गतिले हाम्रो मानवीय संवेदनालाई कहाँ पुर्‍याउँदैछ भन्ने कुरा नै आजको मुख्य बहसको केन्द्रविन्दु हो।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा, मानिस र समयको सम्बन्ध निकै सरल थियो। सूर्यको उदय र अस्त, चन्द्रमाको कला र ऋतुहरूको परिवर्तनले मानिसको दिनचर्या निर्धारण गर्थ्यो। त्यतिबेला समय 'चक्रीय' (Cyclic) थियो—सबै कुरा फेरि फर्केर आउँछ भन्ने विश्वास थियो। तर औद्योगिक क्रान्तिपछि समय 'रैखिक' (Linear) भयो, जहाँ समय भनेको केवल अगाडि बढ्ने र कहिल्यै नफर्कने एउटा तीर बन्यो। यसले मानिसमा एक किसिमको हतारो र दबाब पैदा गर्यो। "समय नै धन हो" भन्ने भाष्यले मानिसलाई यतिसम्म यान्त्रिक बनाइदियो कि हामीले समयलाई उत्सवका रूपमा मनाउन छोडेर यसलाई केवल 'उत्पादन' र 'मुद्रा' सँग तुलना गर्न थाल्यौँ। आजको बहसमा यो प्रश्न निकै पेचिलो बनेको छ—के हामीले समयलाई प्रयोग गरिरहेका छौँ कि समयले हामीलाई प्रयोग गरिरहेको छ?

प्रविधिको तीव्र विकासले समयको आयतनलाई झनै खुम्च्याइदिएको छ। 'इन्टरनेट अफ थिंग्स' र 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स' को यो युगमा हामी सेकेन्डको हजारौँ भागको हिसाब राख्छौँ। हाम्रा स्मार्टफोनहरूले हामीलाई २४ घण्टा 'अनलाइन' र 'उपलब्ध' रहन बाध्य पारेका छन्। यसले एउटा नयाँ संकट निम्त्याएको छ, जसलाई समाजशास्त्रीहरू 'टाइम पोभर्टी' वा समयको गरिबी भन्छन्। मानिससँग आज सुख-सुविधाका सबै साधन छन्, तर ती साधनको आनन्द लिने समय नै छैन। हामी एउटा यस्तो विरोधाभासमा बाँचिरहेका छौँ जहाँ समय बचाउने प्रविधिहरूले नै हाम्रो सबै समय खाइरहेका छन्। यो बहस अब केवल फुर्सदको कुरा रहेन, यो त हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तरसँग जोडिएको गम्भीर मुद्दा बनेको छ।

समयको बहसमा एउटा अर्को महत्वपूर्ण पाटो छ— 'सांस्कृतिक समय'। पश्चिमा जगतमा समयलाई निकै कडाइका साथ पालना गरिन्छ, जसलाई 'मोनोक्रोनिक' समय भनिन्छ। तर पूर्वीय र विशेषगरी नेपाली समाजमा समय अलि लचिलो छ, जसलाई हामी ठट्टामा 'नेपाली समय' पनि भन्छौँ। तर यो लचिलोपनभित्र एउटा गहिरो दर्शन लुकेको छ—सम्बन्ध र मानवीय संवेदनामा समयभन्दा बढी महत्व दिनु। यद्यपि, आजको वैश्वीकरणको समयमा यो लचिलोपन र कार्यदक्षताबीचको सन्तुलन मिलाउनु ठूलो चुनौती भएको छ। हामीले समयको कदर गर्नु भनेको केवल समयमा पुग्नु मात्र होइन, बरु अरूको समयको सम्मान गर्नु र आफ्नो समयलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि हो।

दार्शनिक रूपमा समयको बहसले हामीलाई 'अस्तित्व' तर्फ लैजान्छ। महान् दार्शनिक मार्टिन हाइडेगरले भनेका थिए— "हाम्रो अस्तित्व नै समय हो।" हामीले समय खर्च गरिरहेका छैनौँ, बरु हामी आफैँ खर्च भइरहेका छौँ। हरेक पल जो बित्दैछ, त्यसले हाम्रो जीवनको एउटा अंश लिएर जाँदैछ। यो सत्यलाई बुझ्ने हो भने समयको बहस एउटा डर होइन, बरु एउटा गहिरो प्रेम र सचेतनामा बदलिन्छ। आजको मानिसले भोलिको सुरक्षाका लागि आजको समयलाई बलिदान दिइरहेको छ। हामी सधैँ 'केही समयपछि' खुसी हुने योजना बनाउँछौँ, तर त्यो 'समय' कहिल्यै आउँदैन किनभने समय त सधैँ 'अहिले' मात्र हुन्छ। यो 'अहिले' को शक्तिलाई चिन्न नसक्नु नै आधुनिक मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विफलता हो।

राजनीतिक र आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा समयको बहस झनै जटिल छ। श्रमको समय र आरामको समयबीचको रेखा मेटिँदै गएको छ। 'वर्क फ्रम होम' र डिजिटल क्रान्तिले मानिसको निजी समयलाई कार्यालयको समयसँग मिसाइदिएको छ। यसले गर्दा पारिवारिक संरचना र सामाजिक सम्बन्धहरूमा एउटा नयाँ खालको रिक्तता पैदा भएको छ। समयको यो असमान वितरण पनि एउटा ठूलो बहसको विषय हो—धनीहरू समय किन्छन्, जबकि गरिबहरू आफ्नो समय (र जीवन) सस्तोमा बेच्छन्। समयको यो न्यायोचित व्यवस्थापन नभएसम्म समाजमा वास्तविक सुख र शान्ति सम्भव छैन।

जलवायु परिवर्तनको सन्दर्भमा समयको बहस अब 'अन्तिम चेतावनी' को स्तरमा पुगेको छ। हामीसँग पृथ्वीलाई बचाउनका लागि अब धेरै समय बाँकी छैन। प्रकृतिले आफ्नै घडी अनुसार काम गर्छ, र जब हामीले प्रकृतिको त्यो समय-चक्रलाई विथोल्न खोज्यौँ, तब संकटहरू सुरु भए। आजको समयको पुकार भनेको 'दिगो विकास' मात्र होइन, बरु प्रकृतिको लयसँग मानव सभ्यताको समयलाई फेरि मिलाउनु हो। हामीले बुझ्नुपर्छ कि समय केवल हाम्रो घडीमा मात्र छैन, यो त हिमालको पग्लिँदै गरेको हिउँमा, समुद्रको बढ्दै गरेको सतहमा र लोप हुँदै गरेका प्रजातिहरूमा पनि टिक-टिक गरिरहेको छ।

अन्त्यमा, समयको यो बहस एउटा यस्तो ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो सभ्यताको वास्तविक अनुहार देख्न सक्छौँ। समयको गतिलाई रोक्न सम्भव छैन, तर यो गतिभित्र आफ्नो स्थिरता खोज्नु नै बुद्धिमानी हो। हामीले बिताइरहेको हरेक दिन, हरेक घण्टा र हरेक पलले हामीलाई एउटै कुरा सम्झाइरहेको हुन्छ—जीवन एउटा सीमित अवसर हो। समयसँगको यो बहसको निष्कर्ष केवल यति मात्र हो कि हामीले समयको गन्ती (Counting) गर्नु भन्दा पनि समयलाई मूल्यवान (Valuing) बनाउनुपर्छ। जब हामी समयलाई केवल अङ्कका रूपमा हेर्न छोडेर यसलाई अनुभव र अनुभूतिका रूपमा हेर्न थाल्छौँ, तब मात्र हामी साँचो अर्थमा समयको मालिक बन्न सक्छौँ। समय बोलिरहेको छ, यसको मौनतालाई सुन्नु र यसको गतिलाई सम्मान गर्नु नै आजको युगको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। समय कसैका लागि पनि पर्खिँदैन, तर समयको सही सदुपयोग गर्नेहरूका लागि भने समयले सधैँ एउटा नयाँ इतिहास लेख्ने ठाउँ छोडिदिएको हुन्छ।