क्षणको किनारामा: समय र अस्तित्वको सङ्गम

 

जीवनका अनगिन्ती पाटाहरूलाई नियाल्दा हामीले आफूलाई सधैँ एउटा यस्तो विन्दुमा पाउँछौँ, जहाँ विगतको स्मृति र भविष्यको अनिश्चितता ठोक्किन आइपुग्छन्। त्यो विन्दु नै 'क्षणको किनारा' हो। यो किनारा एउटा यस्तो सूक्ष्म र तरल रेखा हो, जसलाई हामीले समात्न खोज्दाखोज्दै त्यो अर्को पलमा रूपान्तरित भइसकेको हुन्छ। एउटा नदीको किनारमा उभिएर बगिरहेको पानीलाई हेर्दा जस्तो अनुभूति हुन्छ, ठ्याक्कै त्यस्तै अनुभव जीवनको यो वर्तमान क्षणमा उभिँदा हुने गर्छ। पानीको जुन थोपाले भर्खरै हाम्रो खुट्टा छोयो, त्यो अब अगाडि बढिसक्यो; अब आउने थोपा नयाँ छ। तर हामी त्यो किनारामा उभिएर पुरानै पानीको प्यास वा नयाँ लहरको पर्खाइमा अल्झिरहेका हुन्छौँ। क्षणको यो किनारा नै वास्तवमा हाम्रो अस्तित्वको एक मात्र सत्य हो।

हामी प्रायः कि त बितेका दिनहरूको भारी बोकेर हिँडिरहेका हुन्छौँ, कि त नआएका दिनहरूको सपना बुनेर बसिरहेका हुन्छौँ। तर यी दुवै अवस्थामा हामीले त्यो 'किनारा' लाई बिर्सन्छौँ जहाँ हामी अहिले उभिएका छौँ। क्षणको किनारामा उभिनु भनेको पूर्ण रूपमा सचेत हुनु हो। यो एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ समय स्थिर भएको भान हुन्छ, तर वास्तवमा यो सबैभन्दा गतिवान् हुन्छ। एउटा चराले पखेटा फट्फटाएर उड्न लाग्दाको त्यो अन्तिम सेकेन्ड, वा एउटा फूलको कोपिला फक्रिनु ठीक अगाडिको त्यो मौनता—यी सबै क्षणका किनाराहरू हुन्। यहाँ सम्भावनाहरू जीवित हुन्छन् र निर्णयहरूले जन्म लिन्छन्। हाम्रो जीवनको दिशा बदलिने मोडहरू कुनै ठूला घटनामा मात्र हुँदैनन्, बरु तिनै ससाना क्षणका किनाराहरूमा लुकेका हुन्छन् जसलाई हामीले प्रायः बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ।

अवलोकनको दृष्टिले हेर्दा, क्षणको किनारामा बसेर संसारलाई नियाल्नुको छुट्टै आनन्द छ। जब हामी हतार नगरी केवल सास फेरिरहेको महसुस गर्छौँ, तब वरिपरिका रङ्गहरू अझ गाढा देखिन थाल्छन्। पातबाट खस्न लागेको शीतको थोपा जबसम्म पातको किनारमा अड्किएको हुन्छ, तबसम्म त्यहाँ एउटा ब्रह्माण्ड अटाएको जस्तो देखिन्छ। त्यो थोपा खस्नु अघिको क्षण नै त्यसको चरमोत्कर्ष हो। मानिसको जीवन पनि यस्तै अनगिन्ती 'खस्न लागेका थोपाहरू' को शृङ्खला हो। हामी सधैँ गन्तव्यमा पुग्न हतार गर्छौँ, तर बिर्सिन्छौँ कि यात्राको वास्तविक स्वाद त ती किनारहरूमा छ जहाँ हामीले एक पलका लागि अडिएर सास फेर्छौँ। सडकमा गुडिरहेको गाडीको झ्यालबाट देखिने दृश्य जस्तै, जीवन पनि तीव्र गतिमा छ, तर त्यो गतिको बीचमा पनि एउटा यस्तो स्थिर विन्दु हुन्छ जहाँ हामी आफूलाई चिन्न सक्छौँ।

पीडा र खुसीको सन्दर्भमा पनि क्षणको किनारा उत्तिकै अर्थपूर्ण छ। जब हामी गहिरो दुःखमा हुन्छौँ, लाग्छ यो क्षण कहिल्यै सकिने छैन। तर दुःखको त्यो किनारामा उभिएर हेर्दा हामीले धैर्यको शक्ति पाउँछौँ। त्यसैगरी, खुसीको क्षण पनि एउटा किनारमा आएर टुङ्गिन्छ। मानिसको स्वभाव नै समात्ने र रोक्ने हुन्छ, तर क्षणलाई रोक्न खोज्नु भनेको मुठ्ठीमा बालुवा च्याप्नु जस्तै हो—जति कसिलो गरी समात्यो, त्यति नै छिटो त्यो औँलाका कापबाट फुत्किन्छ। क्षणको किनारामा उभिनु भनेको त्यसलाई समात्नु होइन, बरु त्यसलाई बग्न दिनु र त्यसको प्रवाहलाई साक्षी भावले हेर्नु हो। यो तटस्थता नै मानिसलाई मानसिक शान्तिको नजिक पुर्‍याउँछ।

प्रकृतिले हामीलाई क्षणको किनाराको पाठ हरेक साँझ र बिहान सिकाउँछ। सूर्यास्तको त्यो समय जब दिन सकिँदैछ र रात सुरु हुन बाँकी छ, त्यो सन्ध्या नै क्षणको एउटा विशाल किनारा हो। त्यहाँ उज्यालो र अँध्यारोको एउटा अनौठो सङ्गम हुन्छ। न त त्यो पूर्ण उज्यालो हो, न त पूर्ण अँध्यारो। यो सङ्क्रमणकालीन अवस्था नै सृष्टिको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। हाम्रो जीवन पनि यस्तै सङ्क्रमणहरूबाट गुज्रिरहेको हुन्छ। एउटा उमेरबाट अर्को उमेरमा प्रवेश गर्दा, एउटा विचार छोडेर अर्को विचार अङ्गाल्दा, हामी सधैँ एउटा किनारामा उभिएका हुन्छौँ। यो किनारा डरलाग्दो पनि हुन सक्छ किनकि यहाँ सुरक्षित भुइँ हुँदैन, केवल छलाङ मार्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। तर जो मानिस यो किनारामा सन्तुलित भएर उभिन सक्छ, उसले मात्र जीवनको गहिराइ नाप्न सक्छ।

विचारको गहिराइमा डुबेर हेर्दा, क्षणको किनारा भनेको मृत्यु र पुनर्जन्मको सानो रूप पनि हो। हरेक बितेको क्षण एउटा सानो मृत्यु हो र आउने क्षण एउटा नयाँ जन्म। हामी हरेक सेकेन्ड मर्छौँ र हरेक सेकेन्ड फेरि जन्मिन्छौँ। तर हाम्रो स्मृतिले हामीलाई एउटै निरन्तर 'म' भएको भ्रम दिलाउँछ। यदि हामीले यो क्षणको किनारलाई बुझ्न सक्यौँ भने, हामीले आफूभित्रको परिवर्तनलाई सहजै स्वीकार गर्न सक्छौँ। पुराना पूर्वाग्रह, रिस र अहंकारलाई पुरानै क्षणको किनारमा छोडेर नयाँ क्षणमा प्रवेश गर्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो। यो स्वतन्त्रता कुनै बाहिरी संसारले दिने होइन, यो त आफ्नै चेतनाको उपज हो।

आधुनिक जीवनको व्यस्ततामा हामीले यो किनारालाई पूरै गुमाएका छौँ। हाम्रा हातहरू मोबाइलका स्क्रिनमा दौडिरहेका छन्, हाम्रा दिमागहरू भोलिको योजनामा अल्झिएका छन्, र हाम्रा खुट्टाहरू कतै पुग्न हतारिरहेका छन्। हामी सधैँ 'अर्को' ठाउँमा हुन चाहन्छौँ। तर 'यहाँ' र 'अहिले' को जुन किनारा छ, त्यसलाई कसैले वास्ता गर्दैन। एउटा कप चिया पिउँदाको त्यो तातोपन, बाटोमा हिँड्दा महसुस हुने हावाको स्पर्श, वा कसैको आँखामा देखिने मौन भाषा—यी सबै ती किनाराहरू हुन् जहाँ जीवनले हामीलाई पर्खिरहेको हुन्छ। हामीले यी साना कुराहरूलाई बेवास्ता गरेर ठूला उपलब्धिहरूको खोजीमा दौडिँदा अन्ततः एउटा रिक्तता मात्र फेला पार्छौँ।

समयको यो विशाल महासागरमा क्षण एउटा सानो लहर मात्र हो, तर त्यो लहरको किनारामा नै मोतीहरू भेटिन्छन्। ती मोतीहरू भनेका हाम्रा अनुभव, हाम्रा संवेदना र हाम्रा आत्मिक प्राप्तिहरू हुन्। क्षणको किनारामा उभिएर हेर्दा संसार एउटा ठूलो रङ्गमञ्च जस्तो लाग्छ, जहाँ सबै कुरा अस्थायी छ तर सबै कुरा जीवन्त छ। यो क्षणिक हुनु नै जीवनको सुन्दरता हो। यदि फूल कहिल्यै नओइलाउने भएको भए, त्यसको सुगन्धको यति महत्त्व हुने थिएन। यदि मानिस अमर भएको भए, उसको समयको मूल्य हुने थिएन। क्षणको किनारले हामीलाई 'मर्यादा' र 'मूल्य' सिकाउँछ।

अन्ततः, क्षणको किनारामा उभिनु भनेको जीवनलाई यसको समग्रतामा स्वीकार गर्नु हो। यो कुनै दार्शनिक कुरा मात्र होइन, यो त बाँच्ने कला हो। जब हामी यो किनारामा निर्भय भएर उभिन्छौँ, तब हामीलाई थाहा हुन्छ कि हामी समयको दास होइनौँ, बरु यसका सहयात्री हौँ। विगतको धूलोलाई टल्काउनु पर्दैन र भविष्यको कुहिरोलाई चिर्न हतारिनु पर्दैन; केवल यो वर्तमानको किनारामा दृढ भएर उभिनु नै काफी छ। यहाँ न त केही हराउने डर छ, न त केही पाउने लोभ। यहाँ केवल एउटा अस्तित्व छ, एउटा श्वास छ र एउटा शान्त चेतना छ। यही चेतनाले नै हामीलाई मानिसबाट महामानवको यात्रातर्फ डोर्‍याउँछ। समयका पदचिन्हहरू बालुवामा मेटिएलान्, दिनको दर्पण साँझमा ओझेल पर्ला, तर क्षणको किनारामा जागृत भएको त्यो आत्मबोध सधैँ हाम्रै साथमा रहिरहनेछ। जीवन एउटा लामो कविता हो भने क्षणको किनारा त्यसको हरेक शब्दको बीचमा रहेको त्यो रिक्तता हो, जसले कवितालाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।