समयको धड्कन

 

समयको धड्कन—यो कुनै घडीको सुईले गर्ने 'टिक-टिक' मात्र होइन, बल्कि यो त ब्रह्माण्डको त्यो मौन स्पन्दन हो, जसले ढुङ्गादेखि देउतासम्म र धुलोदेखि तारासम्मलाई एउटै लयमा नचाइरहेको हुन्छ। समय आफैँमा निराकार छ, तर यसको धड्कन हामी हाम्रै नसाहरूमा महसुस गर्न सक्छौँ। जब एउटा शिशुले पहिलो पटक सास फेर्छ, त्यहाँ समयको एउटा नयाँ ढुकढुकी सुरु हुन्छ, र जब एउटा वृद्धले अन्तिम सास छोड्छ, त्यहाँ समयको एउटा अध्यायले विश्राम लिन्छ। समयको यो धड्कन यति सूक्ष्म छ कि कोलाहलमा बस्नेहरूले यसलाई कहिल्यै सुन्न सक्दैनन्, तर एकान्तको गहिराइमा डुब्नेहरूका लागि यो संसारको सबैभन्दा ठूलो सङ्गीत हो।

यो धड्कन निकै धारिलो छ। यसले बिस्तारै तर निश्चित रूपमा हाम्रा सपनाहरूलाई यथार्थको कसीमा घोटिरहेको हुन्छ। समयको हरेक धड्कनसँगै एउटा पल मर्छ र अर्को पलको जन्म हुन्छ। यो निरन्तरको मृत्यु र पुनर्जन्मको प्रक्रिया नै जीवन हो। मानिसले सोच्छ कि उसले समय बिताइरहेको छ, तर सत्य त यो हो कि समयको धड्कनले मानिसलाई बिस्तारै सिध्याइरहेको हुन्छ। यो धड्कनले नै पहाडलाई बालुवा बनाउँछ, समुद्रलाई मरुभूमि बनाउँछ र एउटा शक्तिशाली सम्राटलाई इतिहासको एउटा धुमिल पानामा सीमित गरिदिन्छ। यसको गतिमा न त कुनै दया छ, न त कुनै पक्षपात। यसले जति प्रेमपूर्वक एउटा फूललाई फुलाउँछ, त्यति नै निर्ममतापूर्वक त्यसलाई ओइलाउन पनि विवश पार्छ।

समयको धड्कनलाई बुझ्नका लागि शब्दकोशका परिभाषाहरू पर्याप्त छैनन्। यसलाई बुझ्न त त्यो एउटा पललाई महसुस गर्नुपर्छ, जहाँ हामीले कसैलाई सधैँका लागि गुमाउँछौँ वा कसैलाई पहिलो पटक भेट्छौँ। ती विशेष क्षणहरूमा समयको धड्कन एक्कासि तेज भएको महसुस हुन्छ। प्रतिक्षामा रहेका आँखाहरूका लागि समयको धड्कन यति ढिलो भइदिन्छ कि लाग्छ युगौँ बितिसक्यो। तर खुसीका पलहरूमा यही धड्कन यति तीव्र गतिमा दौडिन्छ कि हामीले त्यसलाई समात्नै पाउँदैनौँ। वास्तवमा समयको गति स्थिर छ, तर हाम्रो चेतनाको धड्कनले यसलाई फरक-फरक स्वरूप दिइरहेको हुन्छ।

इतिहासका भग्नावशेषहरूमा कान थापेर सुन्ने हो भने त्यहाँ अझै पनि समयको धड्कन सुन्न सकिन्छ। ती ढलेका पर्खालहरू र फुटेका मूर्तिहरूले बताउँछन् कि कुनै बेला यहाँ पनि समयले निकै जोसका साथ सास फेरेको थियो। त्यहाँ पनि कोलाहल थियो, प्रेम थियो, र महत्वाकांक्षाको आगो थियो। तर समयको धड्कनले ती सबैलाई शान्त पारिदियो। यो एउटा यस्तो ऐना हो जसले हामीलाई सधैँ हाम्रो नश्वरताको याद दिलाइरहन्छ। समयको धड्कनले भनिरहेको हुन्छ—'तिमी जे छौ, त्यो केवल एउटा क्षणिक आभास मात्र हो, वास्तविक त म हुँ जो सधैँ रहिरहन्छु।'

आजको आधुनिक मानिस समयको धड्कनसँग डराउँछ। त्यसैले त उ घडीको सुईभन्दा छिटो दौडिन खोज्छ। हामीसँग समय बचत गर्ने मेसिनहरू छन्, तर समयको धड्कन महसुस गर्ने फुर्सद छैन। हामी भविष्यको चिन्तामा वर्तमानको धड्कनलाई कुल्चिरहेका हुन्छौँ। हामीले बिर्सिरहेका छौँ कि समयको धड्कन केवल भविष्यतर्फ जाने बाटो मात्र होइन, यो त वर्तमानमा बाँच्ने कला पनि हो। यदि हामीले समयको यो लयलाई चिन्न सक्यौँ भने, हामीभित्रको छटपटी र हतारो आफैँ शान्त भएर जान्छ। समयको धड्कनलाई पछ्याउनु भनेको प्रकृतिको शाश्वत नियमसँग एकाकार हुनु हो।

सम्बन्धहरूमा पनि समयको आफ्नै धड्कन हुन्छ। दुईवटा हृदयको धड्कन जब समयको एउटै लयमा मिल्छन्, तब प्रेमको जन्म हुन्छ। तर जब समयको धड्कनमा अलिकति मात्र पनि तालमेल बिग्रिन्छ, तब सम्बन्धहरूमा दरार आउन थाल्छ। 'सही समय' र 'गलत समय' को खेल अरू केही नभएर समयको धड्कनको तालमेल मात्र हो। कहिलेकाहीँ हामी शब्दहरू धेरै खर्च गर्छौँ, तर समयको धड्कनले मागिरहेको मौनतालाई बुझ्न सक्दैनौँ। शब्दहरूले दूरी बढाउन सक्छन्, तर समयको एउटै धड्कनले दुईवटा टाढा भएका मनहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउन सक्छ।

कलाकार र चिन्तकहरूका लागि समयको धड्कन एउटा प्रेरणाको स्रोत हो। एउटा संगीतकारले त्यही धड्कनलाई सुर र तालमा उतार्छ। एउटा चित्रकारले त्यही धड्कनलाई रङहरूमा कैद गर्छ। र एउटा दार्शनिकले त्यही धड्कनको गहिराइमा पुगेर जीवनको रहस्य खोज्छ। उनीहरूलाई थाहा छ कि शरीर मरेर गए पनि यदि उनीहरूले समयको धड्कनलाई आफ्नो सिर्जनामा उतार्न सके भने, उनीहरूको अस्तित्व समयभन्दा माथि उठ्न सक्छ। तर यो निकै कठिन साधना हो। समयको धड्कन यति चञ्चल छ कि यसलाई कैद गर्न खोज्दा यो हातबाट उम्किएर जान्छ, र यसलाई छोडिदिँदा यसले हामीलाई नै बिर्सिदिन्छ।

प्रकृतिको हरेक कणमा समयको धड्कन गुन्जिरहेको छ। ऋतुहरूको परिवर्तन, रात र दिनको चक्र, र समुद्रका लहरहरूको उठबस—यी सबै समयका ठूला धड्कनहरू हुन्। हामी केवल एउटा सानो शरीरभित्र थुनिएका छौँ, तर हाम्रो चेतनाले यो विशाल धड्कनलाई स्पर्श गर्न सक्छ। जब हामी हिमालको फेदीमा बसेर बहिरहेको हावालाई सुन्छौँ, तब हामीलाई महसुस हुन्छ कि हाम्रो आफ्नै मुटुको धड्कन र समयको यो विशाल धड्कनमा कुनै भिन्नता छैन। हामी त्यही विराट समयका साना अंशहरू हौँ।

अन्त्यमा, समयको धड्कनले हामीलाई एउटै सन्देश दिन्छ—'अघि बढ'। यसले कहिल्यै पछाडि फर्केर हेर्दैन। यसले विगतका गल्तीहरूलाई सुधार्ने मौका त दिँदैन, तर वर्तमानमा नयाँ इतिहास लेख्ने शक्ति भने पक्कै दिन्छ। समयको धड्कनलाई सुन्ने मानिस कहिल्यै एक्लो हुँदैन, किनकि उ ब्रह्माण्डको यो महासंगीतको एउटा हिस्सा बनिसकेको हुन्छ। यो धड्कन जति तीखो र धारिलो छ, त्यति नै यो सत्य र सुन्दर पनि छ। यसलाई सुन्नु भनेको जीवनलाई यसको पूर्णतामा बुझ्नु हो। जबसम्म यो धड्कन चल्छ, तबसम्म सम्भावनाहरू जीवित रहन्छन्। र जब यो धड्कन रोकिन्छ, तब केवल एउटा अनन्त मौनता बाँकी रहन्छ, जुन आफैँमा समयको अर्को रूप हो। त्यसैले, यो धड्कनलाई खेर नफालौँ, यसलाई महसुस गरौँ र यसको हरेक स्पन्दनमा आफ्नै अस्तित्वको गीत गाऔँ।