'रूदाने' र थाहा दर्शनको पुनर्जागरण: एक विस्तृत पुस्तक समीक्षा

नेपाली राजनीति र सामाजिक चेतनाको इतिहासमा रूपचन्द्र विष्ट एउटा यस्तो नाम हो, जसलाई न त बिर्सन सकिन्छ, न त पूर्ण रूपमा व्याख्या नै गर्न सकिन्छ। अनलाइनखबरमा प्रकाशित सामग्रीले उनको जीवनी र दर्शनमा आधारित पुस्तकको मर्मलाई निकै गहिराइमा पुगेर केलाएको छ। यो पुस्तकले विष्टको विद्रोही स्वभाव, उनको मौलिक दर्शन 'थाहा' र उनको सादगीपूर्ण जीवनलाई एउटा सुन्दर मालामा उनेको छ।

समीक्षाको मुख्य केन्द्रविन्दु रूपचन्द्र विष्टले प्रतिपादन गरेको 'थाहा' दर्शन नै हो। पुस्तकले यस दर्शनलाई केवल एउटा शब्दको रूपमा मात्र नभई एउटा जीवन पद्धतिको रूपमा व्याख्या गरेको छ। "निष्पक्ष सक्रियता नै शान्तिको स्रोत हो" भन्ने उनको मूल मन्त्रले मानिसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत रहन झकझकाउँछ। पुस्तक पढ्दै जाँदा पाठकले महसुस गर्छन् कि विष्टका लागि राजनीति पद प्राप्तिको साधन थिएन, बरु यो त जनतालाई चेतना दिने एउटा पाठशाला थियो। उनी भन्थे— 'थाहा' नपाई केही पनि नगर, र कसैको दास नबन। उनको यो विचारले तत्कालीन पञ्चायती व्यवस्थामा मात्र होइन, आजको लोकतान्त्रिक भनिएको समयमा पनि उत्तिकै महत्व राख्छ।

पुस्तकको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उनको असाधारण र अनौठो कार्यशैली हो। एउटा जनप्रतिनिधि भएर पनि उनी जनताका घरदैलोमा पुग्थे र भित्तादेखि ढुङ्गासम्म 'थाहा' लेख्दै हिँड्थे। उनले प्रयोग गर्ने भाषा सरल तर निकै तिखो र व्यङ्ग्यात्मक हुन्थ्यो, जसले शासकहरूलाई तर्साउँथ्यो भने शोषित जनतालाई साहस दिन्थ्यो। पुस्तकले विष्टको यो विद्रोही र जनमुखी स्वभावलाई विभिन्न ऐतिहासिक सन्दर्भहरू जोडेर स्पष्ट पारेको छ। उनले कसरी मकवानपुरको पालुङलाई आफ्नो कर्मथलो बनाए र त्यहाँका किसानहरूको चेतनामा परिवर्तन ल्याए भन्ने कुरा पुस्तकमा निकै रोचक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ।

यसका साथै, पुस्तकले विष्टको व्यक्तिगत जीवनको सादगी र निष्ठालाई पनि उजागर गरेको छ। उनी पदमा रहँदा वा नरहँदा कहिल्यै लोभ र लालचमा फसेनन्। आफ्नै मौलिक पोसाक र साधारण खानपानमा रमाउने विष्टको जीवन आजका विलासी राजनीतिकर्मीहरूका लागि एउटा ठूलो ऐना हो। पुस्तकमा समेटिएका संस्मरणहरूले देखाउँछन् कि उनी कतिसम्म कठोर अनुशासक थिए र आफ्ना अनुयायीहरूलाई पनि त्यस्तै स्वावलम्बी बन्न सिकाउँथे।

समग्रमा भन्नुपर्दा, रूपचन्द्र विष्टमाथि लेखिएको यो पुस्तक केवल एउटा व्यक्तिको गाथा मात्र होइन, यो नेपाली समाजको बौद्धिक र सामाजिक रूपान्तरणको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज हो। यसले पाठकलाई समाजलाई प्रश्न गर्न, सत्यको खोजी गर्न र आफ्नो अस्तित्वको बोध गर्न प्रेरित गर्छ। अनलाइनखबरको आलेखमा उल्लेख भएझैँ, यो पुस्तकले रूदानेलाई केवल इतिहासको पात्रमा सीमित नराखी आजको पुस्ताका लागि एउटा जीवन्त विचारको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। वैचारिक शून्यता भइरहेको वर्तमान समयमा यो पुस्तकले मानिसको विवेकलाई जगाउने काम गर्दछ।