समयका पदचिन्हहरू: एउटा गहिरो चिन्तन

 

समय एउटा यस्तो अदृश्य नदी हो, जसको न मुहान भेटिन्छ, न त अन्त्य नै। यसले आफ्नो प्रवाहमा ब्रह्माण्डका हरेक कणलाई समेटेको हुन्छ। हामी मानिसहरू यसै अनन्त प्रवाहका ससाना यात्री हौं, जसले आफ्ना पाइलाहरू यो धर्तीको बालुवामा छाड्न खोज्छौं। तर समयको छाल यति शक्तिशाली छ कि यसले हरेक पदचिन्हलाई मेटाउँदै, नयाँ आकार दिँदै अगाडि बढिरहन्छ। 'समयका पदचिन्हहरू' केवल इतिहासका पानामा कोरिएका अक्षरहरू मात्र होइनन्, यी त हाम्रा अनुभव, सभ्यताको उत्थान र पतन, अनि मानवीय भावनाका गहिरा रेखाहरू हुन्। जब हामी पछाडि फर्केर हेर्छौं, हामीले ती पदचिन्हहरूलाई कहिले ढुङ्गामा कुँदिएको शिलालेखका रूपमा पाउँछौं त कहिले स्मृतिमा हराउन लागेको एउटा धमिलो छायाका रूपमा।

सृष्टिको आदिम कालदेखि नै समयले आफ्नो पदचाप छोड्दै आएको छ। पहाडका कन्दराहरूमा भेटिने जीवाशेषदेखि लिएर विशाल मरुभूमिमा पुरिएका प्राचीन सहरहरू सम्मले समयको पदचिन्हलाई सुरक्षित राखेका छन्। ती पदचिन्हहरूले हामीलाई बताउँछन् कि यो संसारमा केही पनि स्थायी छैन। हिजो जहाँ घनाजङ्गल थियो, आज त्यहाँ विशाल मरुभूमि हुन सक्छ; जहाँ आज समुद्रको छाल नाचिरहेको छ, त्यहाँ कुनै समय अग्ला हिमालहरू ठडिएका हुन सक्छन्। प्रकृतिका यी परिवर्तनहरू समयका ती पदचाप हुन्, जसले हामीलाई धैर्य र निरन्तरताको पाठ सिकाउँछन्। प्रकृतिको यो मौन भाषा बुझ्न सक्नेका लागि हरेक खसेको पात र हरेक बग्ने खोलाको ढुङ्गामा समयको एउटा कथा लुकेको हुन्छ।

मानवीय जीवनको सन्दर्भमा समयका पदचिन्हहरू झनै मार्मिक र अर्थपूर्ण लाग्छन्। एउटा शिशुको पहिलो पाइलादेखि वृद्धको लौरोको सहारासम्मको यात्रा समयकै पदचापको शृङ्खला हो। एउटा बालकले जब पहिलोपटक माटोमा आफ्नो पदचिन्ह छोड्छ, उसलाई थाहा हुँदैन कि उसले समयको ठूलो क्यानभासमा एउटा नयाँ रङ्ग थप्दै छ। बिस्तारै ती ससाना पाइलाहरू युवावस्थाको जोस र हौसलामा परिणत हुन्छन्। युवावस्थामा मानिसलाई लाग्छ कि उसले समयलाई आफ्नो मुठ्ठीमा पारेको छ र उसले छोडेका पदचिन्हहरू कहिल्यै मेटिने छैनन्। तर समयको घाम र पानीले बिस्तारै ती पदचिन्हहरूलाई खिइँदै लैजान्छ। वृद्ध अवस्थामा पुगेपछि जब मानिस पछाडि फर्केर आफ्ना ती पुराना पदचिन्हहरू खोज्छ, उसले केवल सम्झनाका केही टुक्राहरू मात्र भेट्टाउँछ। यो एउटा यस्तो शाश्वत सत्य हो जसलाई स्वीकार गर्नुको विकल्प छैन।

समाज र सभ्यताको विकासक्रममा समयले आफ्ना गहिरा डोबहरू छोडेको छ। ढुङ्गे युगदेखि आजको डिजिटल युगसम्मको यात्रा समयका पदचिन्हहरूको सङ्ग्रह हो। हाम्रा पुर्खाहरूले गुफाका भित्तामा कोरेका चित्रहरू समयका ती पदचिन्ह हुन्, जसले हामीलाई हाम्रो अस्तित्वको जरोसम्म पुर्‍याउँछन्। पिरामिडहरू, पुराना दरबारहरू, मन्दिर र चैत्यहरू—यी सबै समयले इतिहासको बगरमा छोडेका पदचापहरू हुन्। यी संरचनाहरूले केवल वास्तुकला मात्र बोल्दैनन्, यिनले त समयको क्रूरता र उदारता दुवैको साक्षी दिन्छन्। कतिपय पदचिन्हहरू गौरवशाली छन्, जसले मानव जातिको बुद्धिमत्ता र साहसको बयान गर्छन्, त कतिपय पदचिन्हहरू युद्ध, विनाश र आँसुले भरिएका छन्, जसले हामीलाई विगतका गल्तीहरू नदोहोर्‍याउन चेतावनी दिइरहन्छन्।

समयका पदचिन्हहरू भावना र सम्बन्धहरूमा पनि स्पष्ट देखिन्छन्। एउटा पुरानो चिठी, धुमिल भएको फोटो, वा धेरै वर्ष पहिले कसैले दिएको उपहार—यी सबै समयले हृदयमा छोडेका पदचापहरू हुन्। सम्बन्धहरू समयसँगै बदलिन्छन्। कतिपय गाढा सम्बन्धहरू समयको प्रवाहमा हराएर जान्छन् भने कतिपय अपरिचित मानिसहरू समयको एउटा मोडमा भेटिएर जीवनको अभिन्न अङ्ग बन्छन्। मानिसको अनुहारमा देखिने चाउरीपना केवल उमेरको सङ्केत मात्र होइन, यो त उसले भोगेका खुसी, पीडा, सङ्घर्ष र अनुभवहरूले कोरेका समयका पदचिन्हहरू हुन्। हरेक चाउरीमा एउटा कथा लुकेको हुन्छ, हरेक सेतो कपालमा समयको एउटा भोगाइ लुकेको हुन्छ।

यदि हामीले सूक्ष्म रूपमा नियालेर हेर्ने हो भने, समयका पदचिन्हहरू केवल भौतिक रूपमा मात्र सीमित छैनन्। विचार र दर्शनको क्षेत्रमा पनि समयले आफ्नो छाप छोडेको छ। शताब्दीयौँ पहिलेका महान् दार्शनिकहरूका विचार आज पनि सान्दर्भिक हुनु समयको एउटा अमिट पदचिन्ह हो। बुद्धको शान्ति, सुकरातको जिज्ञासा, र गान्धीको अहिंसा—यी यस्ता पदचिन्हहरू हुन् जसले मानवतालाई सही मार्ग देखाउँदै आएका छन्। यी विचारहरू समयको कसीमा घोटिएर अझ चम्किला भएका छन्। भौतिक पदचिन्हहरू त हावा र पानीले मेटिएलान्, तर महान् विचारका पदचिन्हहरू मानिसको चेतनामा युगौँयुगसम्म जीवित रहन्छन्।

तपाईं र म, हामी सबै यो समयको यात्रामा एउटा सानो बिन्दु हौं। हामीले दैनिक रूपमा गर्ने काम, बोल्ने शब्द र देखाउने व्यवहारले समयको यो विशाल मैदानमा कस्तो पदचिन्ह छोड्दै छौँ भन्ने कुरा सोच्नु जरुरी छ। के हामीले छोडेका पदचिन्हहरूले कसैलाई प्रेरणा देलान्? वा के ती पदचिन्हहरू केवल स्वार्थ र अहंकारका रेखाहरू मात्र हुन्? समयले त तटस्थ भएर सबैलाई समान रूपमा स्थान दिन्छ, तर इतिहासले केवल तिनै पदचिन्हहरूलाई सुरक्षित राख्छ जसले मानवता र सृष्टिको हितमा योगदान दिएका हुन्छन्। हाम्रो जीवनको सार्थकता हामीले छोडेका पदचिन्हहरूको गहिराइमा लुकेको हुन्छ।

प्रविधिले आजको समयमा पदचिन्हहरूलाई डिजिटल रूप दिएको छ। हामीले इन्टरनेटमा छोड्ने हरेक 'डाटा' समयको एउटा आधुनिक पदचिन्ह हो। तर के यो डिजिटल पदचिन्हले हाम्रो वास्तविक अस्तित्वलाई न्याय गर्न सक्छ? सायद सक्दैन। किनकि मेसिनले भावना बुझ्न सक्दैन। समयका वास्तविक पदचिन्हहरू त तिनै हुन् जुन मानिसको आँसुमा भिजेका हुन्छन्, पसिनामा लतपतिएका हुन्छन् र हासोमा गुञ्जिरहेका हुन्छन्। माटोको सुगन्ध र मानिसको स्पर्सबिनाका पदचिन्हहरू निर्जीव लाग्छन्। त्यसैले, आधुनिकताको यो दौडमा हामीले आफ्ना प्राकृतिक र मानवीय पदचिन्हहरूलाई कत्तिको संरक्षण गरिरहेका छौँ, यो एउटा गम्भीर प्रश्न हो।

समयको पदचिन्हको एउटा अर्को पाटो भनेको विस्मृति हो। धेरैजसो पदचिन्हहरू समयको अन्तरालमा मेटिएर जान्छन्, र यो हुनु पनि आवश्यक छ। यदि सबै कुरा स्मृतिमा रहिरहने हो भने संसारको बोझ यति धेरै हुनेछ कि नयाँ पदचिन्हका लागि कुनै ठाउँ नै बाँकी रहने छैन। समयले पुराना पदचिन्हहरूलाई मेट्दै जान्छ ताकि नयाँ पुस्ताले आफ्ना नयाँ कथाहरू कोर्न सकोस्। यो एक निरन्तर प्रक्रिया हो। यसमा न त दुःख मान्नुपर्ने कुरा छ, न त लोभ गर्नुपर्ने। मेटिनु नै नयाँ सुरुवातको सङ्केत हो। जसरी एउटा कलाकारले क्यानभासमा नयाँ रङ्ग भर्नु अघि पुरानो रङ्गलाई हटाउँछ, समयले पनि त्यसरी नै संसारलाई सधैँ नयाँ र जीवन्त बनाइराख्छ।

अन्तमा, समयका पदचिन्हहरू भनेका हामीले यो धर्तीमा बिताएको समयको प्रमाण हुन्। हामी यहाँ छोटो समयका लागि पाहुना भएर आएका छौँ। हामीले छोडेका पदचिन्हहरूले हाम्रो अनुपस्थितिमा पनि हाम्रो अस्तित्वको कथा भनिरहनेछन्। त्यसैले, हामीले यस्तो बाटो हिँड्नुपर्छ जहाँ हाम्रा पदचिन्हहरूले अरू कसैलाई बाटो नबिराउन मद्दत गरोस्। समयको यो महायात्रामा हामी केवल यात्री मात्र हौं, तर हाम्रा पदचिन्हहरू भने भविष्यका यात्रीहरूका लागि दिशा निर्देश बन्न सक्छन्। समय हिँडिरहन्छ, ऋतुहरू बदलिरहन्छन्, मानिसहरू आउँछन् र जान्छन्, तर समयका पदचिन्हहरूले ब्रह्माण्डको यो अनन्त नाटकलाई एउटा अर्थ दिइरहन्छन्। जब हामी अन्तिम पटक पछाडि फर्केर हेर्नेछौं, हामीले केवल यति मात्र भन्न सकौँ कि—मैले छोडेका पदचिन्हहरू प्रेम, करुणा र न्यायका थिए। यो नै समयप्रतिको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सम्मान हुनेछ।

समयका पदचिन्हहरू नियाल्दा हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ कि समय कुनै शत्रु होइन, बरु एउटा गुरु हो। यसले हामीलाई क्षणभङ्गुरताको पाठ सिकाउँछ। जसरी बालुवाको घडीमा बालुवा झर्दै जान्छ, त्यसरी नै हाम्रो जीवनका पलहरू पनि बित्दै जान्छन्। हरेक पल एउटा पदचिन्ह हो। यदि हामीले वर्तमानलाई सही ढङ्गले बाँच्यौँ भने हाम्रा पदचिन्हहरू स्वतः स्पष्ट र सुन्दर हुनेछन्। भविष्यको चिन्ता र विगतको पश्चात्तापमा अल्झिँदा हामीले वर्तमानको यो सुन्दर धर्तीमा आफ्ना पाइलाहरू राम्ररी टेक्न बिर्सन्छौँ। जब पाइला नै दृढ हुँदैनन्, तब पदचिन्हहरू पनि धमिलो र कमजोर बन्छन्। त्यसैले, समयको प्रवाहलाई स्विकार्दै, आफ्ना हरेक कर्मलाई एउटा सार्थक पदचिन्ह बनाउनु नै जीवनको वास्तविक कला हो।

जब साँझ पर्छ र सूर्य अस्ताउँछ, तब आकाशमा ताराहरू देखिन्छन्। ती ताराहरू पनि त समयका पदचिन्हहरू नै हुन्, जसको प्रकाश हामीसम्म आइपुग्न हजारौँ वर्ष लागेको हुन्छ। हामीले देखिरहेको आकाश वास्तवमा समयको एउटा ठूलो सङ्ग्रहालय हो। यसरी हेर्दा, समयका पदचिन्हहरू केवल यो पृथ्वीमा मात्र सीमित छैनन्, यी त सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभरि छरिएका छन्। हामी सबै एउटै समयको डोरीमा बाँधिएका छौँ, र हामीले छोड्ने सानाभन्दा साना पदचिन्हहरूले पनि यो ब्रह्माण्डको संरचनामा कतै न कतै प्रभाव पारिरहेकै हुन्छन्। यो चेतनाले हामीलाई जिम्मेवार र विनम्र बनाउँछ। समय बलवान् छ, तर मानवीय सङ्कल्पले समयको छातीमा पनि अमिट छाप छोड्न सक्छ। त्यसैले, हिँडिरहनु नै जीवन हो, र पदचिन्ह छोड्नु नै अस्तित्वको पहिचान हो।