चौतारीका गफहरू

 

ग्रामीण जीवनको सामाजिक संरचना र आत्मीयताको सबैभन्दा बलियो कडी भनेकै 'चौतारी' हो। गाउँको मुटुमा अवस्थित एउटा विशाल वर-पिपलको रुख, त्यसको फेदमा ढुङ्गाले चिनेको शितल घेरा र त्यहाँबाट देखिने गाउँको दृश्य—यही हो चौतारी। यो केवल बटुवाहरूका लागि भारी बिसाउने ठाउँ मात्र होइन, बरु गाउँको जीवन्त संसद्, समाचार केन्द्र र भावना साटासाट गर्ने पवित्र थलो हो। चौतारीका गफहरूमा कुनै औपचारिक एजेन्डा हुँदैनन्, तर त्यहाँ हुने छलफलमा जीवनका गहिरा दर्शन, गाउँका समस्या, रमाइला ठट्टा र भविष्यका योजनाहरू बुनिएका हुन्छन्। बिहानको कलिलो घामदेखि साँझको धमिलो उज्यालोसम्म चौतारी कहिल्यै एक्लो हुँदैन। यहाँ सुनिने गफहरूले ग्रामीण समाजको वास्तविक नाडी छामिरहेका हुन्छन्।

चौतारीमा हुने गफको सुरुवात् प्रायः मौसम र खेतीपातीबाट हुन्छ। जब गाउँका पाका पुराना मानिसहरू आफ्नो हातमा तमाखुको तान वा लठ्ठी टेकेर चौतारीमा जम्मा हुन्छन्, तब आकाशका बादल हेरेर पानी पर्ने वा नपर्ने अड्कलबाजी सुरु हुन्छ। "यसपालि त असार लागिसक्यो, अझै बादल फाटेको छैन, धान रोप्न ढिलो हुने भो" भन्ने चिन्तादेखि लिएर "माथिल्लो पधेराको पानी सुक्यो रे" भन्नेसम्मका कुराहरू त्यहीँ सुनिन्छन्। यी गफहरूमा केवल शब्द मात्र हुँदैनन्, बरु माटोसँगको गहिरो सम्बन्ध र जीविकोपार्जनको चिन्ता झल्किन्छ। किसानहरूका लागि चौतारी एउटा यस्तो ठाउँ हो जहाँ उनीहरू आफ्नो दिनभरिको थकाइ बिसाउँछन् र भोलिको कार्ययोजना बनाउँछन्। कसको खेतमा पर्म जाने, कसको मकै गोड्न बाँकी छ र गाउँमा नयाँ बिउ कहाँबाट ल्याउने भन्ने जस्ता व्यावहारिक छलफलहरू चौतारीकै सितल छायामा टुङ्गिन्छन्।

ग्रामीण जीवनमा चौतारी एउटा अनौपचारिक रेडियोजस्तै हो। सहरमा जस्तो हात-हातमा मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल नभए पनि गाउँको खबर चौतारीबाटै डढेलोझैँ फैलिन्छ। "फलानाको छोरो सहरबाट आएछ," "काल्चाकी आमै बिरामी परिन् रे," वा "पल्लो गाउँमा त नयाँ बाटो खन्न थालेछन् नि" जस्ता समाचारहरू यहाँका मुख्य हेडलाइन हुन्। यहाँ हुने गफमा कुनै बनावटीपन हुँदैन। मानिसहरू आफ्ना सुख र दुःखका कुराहरू खुलेर राख्छन्। कसैको घरमा छोरीको विवाहको कुरा चलिरहेको छ भने सिङ्गो चौतारी नै सल्लाहकार बनिदिन्छ। कसैको गोठमा गाई ब्यायो भने त्यसको खुसीयालीमा चौतारीमै खुसी साटासाट गरिन्छ। यो सामाजिक एकताको यस्तो बलियो रूप हो, जहाँ व्यक्तिको समस्या सिङ्गो समुदायको साझा विषय बनिदिन्छ। चौतारीमा बसेर गरिने गफले मानिसहरूलाई एकापसमा जोड्ने पुलको काम गर्छ।

चौतारीका गफहरूमा पुस्तान्तरको एउटा सुन्दर सङ्गम देख्न पाइन्छ। एकातिर पाका मानिसहरू आफ्ना जमानाका सङ्घर्ष, पुराना राजा-महाराजाका किस्सा र गाउँको पुरानो रीतिथितिका कुरा सुनाइरहेका हुन्छन् भने अर्कोतिर युवाहरू नयाँ प्रविधि, राजनीति र देश-विदेशका कुरा गरिरहेका हुन्छन्। वृद्धहरूले सुनाउने पौराणिक कथाहरू र लोककथाहरूले युवा पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र संस्कृतिसँग जोड्ने काम गर्छ। "हाम्रो पालामा त यहाँ यस्तो वन थियो," भन्दै सुरु हुने बुढापाकाका कुराहरू सुन्दा लाग्छ कि चौतारी समय यात्रा गर्ने एउटा माध्यम हो। त्यस्तै, युवाहरूले ल्याउने नयाँ विचार र बाहिरी संसारका सूचनाहरूले वृद्धहरूलाई आधुनिक संसारसँग परिचित गराउँछन्। यसरी चौतारीमा हुने संवादले गाउँको अनुभव र नवीनतालाई सन्तुलित बनाइराखेको हुन्छ।

राजनीति पनि चौतारीका गफहरूको एउटा अभिन्न अङ्ग हो। चुनावका बेला होस् या सामान्य समयमा, देशको राजनीतिक अवस्थालाई लिएर चौतारीमा निकै तातो बहस हुन्छ। चिया पसल नजिकैको चौतारी छ भने त झन् त्यहाँका गफहरू राष्ट्रिय बहसभन्दा कम हुँदैनन्। रेडियोमा सुनेका समाचार वा सहरबाट आएका मानिसले सुनाएका कुराहरूलाई आधार मानेर आफ्नै ढङ्गले विश्लेषण गर्ने शैली निकै रोचक हुन्छ। कतिपय अवस्थामा त सामान्य गफले उग्र रूप पनि लिन्छ, तर साँझ परेपछि सबैजना एउटै लयमा "ल है त भोलि भेटौँला" भन्दै हाँस्दै छुट्टिन्छन्। यो ग्रामीण समाजको सुन्दरता हो—विचारमा भिन्नता भए पनि सम्बन्धमा कहिल्यै दरार आउँदैन। चौतारीले सिकाउने सबैभन्दा ठूलो पाठ नै सहिष्णुता र सद्भाव हो।

चौतारीका गफहरूमा ठट्टा र व्यङ्ग्यको पनि आफ्नै स्थान हुन्छ। गाउँका केही 'रमाइला पात्रहरू' हुन्छन् जसको उपस्थितिले चौतारीलाई हँसाएरै मारिदिन्छ। कसैलाई जिस्क्याउने, उखानटुक्का हालेर कुरा गर्ने र रमाइला किस्साहरू सुनाउने गर्दा समय बितेको पत्तै हुँदैन। विशेषगरी घाँस-दाउरा गरेर फर्केका मेलापातका साथीहरूले चौतारीमा भारी बिसाउँदा गर्ने ती हाँसो-मजाकले दिनभरिको शारीरिक थकानलाई मेटाइदिन्छ। ग्रामीण जीवन सङ्घर्षपूर्ण छ, तर चौतारीका यी साना-साना खुसीहरूले मानिसलाई बाँच्ने ऊर्जा दिन्छन्। कसैको कुरा काट्ने (खरायो काट्ने) देखि लिएर कसैको प्रशंसा गर्ने सम्मका मानवीय स्वभावका सबै रङ्गहरू यहाँ देख्न सकिन्छ। यी गफहरूमा एउटा यस्तो सादगी हुन्छ, जो सहरका चिल्ला र कृत्रिम जमघटहरूमा कतै भेटिँदैन।

धर्म र संस्कृतिका कुराहरू पनि चौतारीमा खुब चल्छन्। कुन चाडपर्व कहिले पर्छ, गाउँको मन्दिरमा कस्तो पूजा लगाउने, वा कुन पुराण सुन्न जाने भन्ने जस्ता कुराहरूले चौतारीलाई आध्यात्मिक बनाउँछन्। विशेष गरी साँझपख, जब गोठालाहरू घर फर्कन्छन् र गाउँमा शङ्खको ध्वनि सुनिन्छ, चौतारीमा बसेका मानिसहरूले गर्ने दार्शनिक कुराहरू मननयोग्य हुन्छन्। "यो संसार त यस्तै हो, रित्तै आएको रित्तै जाने हो" भन्दै जीवनको नश्वरताको बारेमा गरिने कुराकानीले मानिसलाई थप मानवीय र उदार बनाउँछ। चौतारीले मानिसलाई केवल भौतिक कुरा मात्र सिकाउँदैन, बरु जीवन जिउने कला र आध्यात्मिक चेतना पनि प्रदान गर्छ। यो एउटा यस्तो विश्वविद्यालय हो जहाँ अनुभव नै सबैभन्दा ठूलो डिग्री हो।

विडम्बनाको कुरा, आधुनिकताको बढ्दो लहरले गर्दा चौतारीका यी मौलिक गफहरू बिस्तारै हराउँदै जान थालेका छन्। आजभोलि गाउँ-गाउँमा बिजुली पुगेको छ, घरघरमा टेलिभिजन छन् र सबैका हातमा स्मार्टफोन छन्। मानिसहरू चौतारीमा बसेर छिमेकीसँग कुरा गर्नुभन्दा मोबाइलको स्क्रिनमा अल्झिन थालेका छन्। युवाहरू विदेश पलायन भएकाले चौतारीमा अब पहिलेको जस्तो रौनक देखिँदैन। बर-पिपलका ती रुखहरू कतै बाटो विस्तारका नाममा काटिएका छन् त कतै संरक्षणको अभावमा सुक्दै गएका छन्। चौतारी रित्तिनु भनेको केवल एउटा ठाउँ खाली हुनु होइन, बरु ग्रामीण सभ्यताको एउटा ठूलो हिस्सा गुम्नु हो। मानिसहरूबीचको प्रत्यक्ष संवाद र आत्मीयतालाई प्रविधिले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। चौतारीका गफहरूमा जुन न्यानोपन हुन्थ्यो, त्यो फेसबुकका कमेन्ट वा म्यासेजहरूमा कहिल्यै पाउन सकिँदैन।

तैपनि, अझै कतिपय गाउँहरूमा चौतारीको महिमा जीवितै छ। चाडबाडका बेला जब परदेशीहरू गाउँ फर्कन्छन्, तब चौतारी फेरि ब्युँझिन्छ। दशैँ-तिहारमा लिङ्गे पिङ हाल्ने योजना बनाउनेदेखि लिएर गाउँको विकासका लागि आर्थिक संकलन गर्ने कुरासम्म फेरि चौतारीमै सुनिन्छन्। चौतारी एउटा प्रतीक हो—धैर्यको, शीतलताको र एकताको। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवन जतिसुकै व्यस्त भए पनि एकछिन भारी बिसाउनु पर्छ र अरूका कुरा सुन्नुपर्छ। गाउँको विकास केवल बाटो र पुलले मात्र हुँदैन, बरु चौतारीमा हुने स्वस्थ संवाद र आपसी समझदारीले हुन्छ। चौतारीका गफहरूले नै गाउँलाई 'गाउँ' बनाइराखेका हुन्छन्।

अन्ततः, चौतारीका गफहरू ग्रामीण जीवनका अमूल्य निधि हुन्। यी गफहरूमा कुनै जटिलता छैन, केवल सरलता र सत्यता छ। जबसम्म चौतारीमा मानिसहरू जम्मा भएर हाँसो-ठट्टा गर्छन्, तबसम्म हाम्रो मौलिकता सुरक्षित रहन्छ। त्यो शीतल हावा, चराहरूको चिरबिर र छिमेकीको आत्मीय बोलीले दिने आनन्द नै ग्रामीण जीवनको वास्तविक सम्पत्ति हो। सहरको कृत्रिमताबाट थाकेको मानिस जब गाउँको चौतारीमा पुगेर एकछिन बस्छ, उसले स्वर्गको अनुभूत गर्छ। चौतारीका गफहरू केवल गफ मात्र होइनन्, ती त हाम्रो पहिचान, हाम्रो इतिहास र हाम्रो सामाजिक पुँजी हुन्। त्यसैले, चौतारीलाई जोगाउनु र त्यहाँका गफहरूको मिठासलाई बचाई राख्नु हामी सबैको दायित्व हो। किनकि, चौतारी रित्तिए हाम्रो समाजको आत्मा पनि रित्तिनेछ।