म र मेरो समाज

 

म र मेरो समाजको नाता पनि कस्तो अनौठो छ—एकातिर मलाई यही समाजको अङ्ग हुनुमा गर्व गर्न सिकाइन्छ, अर्कोतिर यही समाजले मेरो खुट्टामा हरबखत बेडि लगाउन खोज्छ। म यो समाजको ऐना बन्नुपर्ने रे, तर जब म ऐनामा आफ्नो वास्तविक स्वरूप हेर्न खोज्छु, समाजले त्यसमा 'संस्कार' को धुलो फालिदिन्छ। म जन्मेको दिनदेखि नै समाजले मेरो लागि एउटा अदृश्य नक्सा कोरिदिएको थियो। म कुन बाटो हिँड्ने, कुन स्वरमा बोल्ने, र कतिसम्म हाँस्ने—यी सबै निर्णयहरू मेरो घरको चौघेरा नाघेर बाहिरको चौतारीमा गरिन्थे। मेरो समाजले मलाई एउटा व्यक्ति होइन, एउटा 'इज्जत' को प्रतीक मात्र देख्यो। तर यो कस्तो इज्जत हो, जुन एउटी महिलाको स्वतन्त्रताको बलि चढाएपछि मात्र जोगिन्छ? म सधैं यो दोसाँधमा उभिइरहें कि म आफ्नो लागि बाँचूँ कि यो समाजको मुख थुन्नका लागि आफ्नो खुसीको हत्या गरूँ?

मेरो समाज निकै चलाख छ; यसले मलाई 'देवी' भनेर पूजा पनि गर्छ, तर त्यही देवीलाई मन्दिरको घेराभन्दा बाहिर निस्कने अनुमति दिँदैन। जब म शिक्षित हुन्छु, समाजले मलाई 'आधुनिक' भएको प्रमाणपत्र त दिन्छ, तर मेरो विचार र निर्णयलाई भने अझै पनि 'अपरिपक्व' नै ठान्छ। म जब कार्यक्षेत्रमा पुरुषसँग काँधमा काँध मिलाएर हिँड्छु, मेरो समाजले मेरो क्षमतामा होइन, मेरो चरित्रमाथि प्रश्न उठाउन हतार गर्छ। मलाई लाग्छ, म र मेरो समाज एउटा यस्तो युद्धमा छौं, जहाँ म आफ्नो पहिचान बनाउन खोज्दैछु र समाज मलाई एउटा पुरानो र जीर्ण साँचोमा ढाल्न खोज्दैछ। यहाँ हरेक पाइलामा एउटा सम्झौता गर्नुपर्छ। "मान्छेले के भन्लान्?" भन्ने त्यो एउटै वाक्यले मेरा कति सपनाहरूलाई भ्रुणमै हत्या गरिदियो, त्यसको कुनै हिसाब छैन।

अब मलाई यो समाजको स्वीकृति पर्खेर बस्नु छैन। धेरै भयो अरूको नजरमा 'असल' देखिनका लागि आफैंभित्र 'खराब' भइरहेको। समाज भनेको मान्छेहरूकै समूह त हो, र यदि म मान्छे हुँ भने मेरो विचारले पनि त समाजको निर्माण गर्नुपर्ने होइन र? किन सधैं मैले मात्र समाजको नियम पालना गर्नुपर्ने, समाजले किन मेरो बदलिँदो रङ र आवश्यकतालाई स्वीकार नगर्ने? म यो समाजलाई भत्काउन चाहन्न, तर म यसलाई बदल्न चाहन्छु। म चाहन्छु कि मेरो र मेरो समाजको सम्बन्ध डरमा होइन, सम्मानमा आधारित होस्। म अब एउटा यस्तो समाजको सपना देख्छु जहाँ मलाई मेरो लिङ्गका आधारमा होइन, मेरो मानवीय गुणका आधारमा चिनियोस्। यदि मेरो समाजले मलाई एउटा स्वतन्त्र मान्छेको रूपमा स्विकार्न सक्दैन भने, मलाई त्यस्तो समाजको 'आदर्श' पात्र बनिरहनु पनि छैन। म अब आफ्नै समाज आफैंभित्र निर्माण गर्नेछु, जहाँ म र मेरो अस्तित्व सधैं सुरक्षित र सम्मानित रहनेछ।