अस्तित्वको लडाइँ र सह-अस्तित्वको खोजी

 

किताबः अम्रिकाने काशी

लेखकः सरला गौतम

प्रकाशनः बुक हिल

प्रकाश मितिः २०८१

भाषाः नेपाली

 

सरला गौतमको औपन्यासिक कृति 'अम्रिकाने काशी' नेपाली साहित्यको मूलधारभन्दा निकै फरक, साहसिक र दार्शनिक चेतले भरिएको एउटा विशिष्ट रचना हो। सामान्यतया नेपाली उपन्यासहरू मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक राजनीति वा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा केन्द्रित हुने गर्छन्, तर गौतमले यस कृतिमा 'मानव-केन्द्रित' (Anthropocentric) विश्वदृष्टिकोणलाई कडा चुनौती दिँदै पशुपक्षीको आँखाबाट यो धर्ती र यहाँको व्यवस्थालाई हेर्ने प्रयास गरेकी छिन्। यो उपन्यास केवल एउटा कुकुरको कथा मात्र होइन, बरु यो त मानिसले प्रकृतिमाथि गरिरहेको निर्मम अधिपत्य र त्यसका विरुद्ध मौन रहेका प्राणीहरूको एउटा काल्पनिक तर अर्थपूर्ण विद्रोहको दस्तावेज हो। कथाको उठान मुस्ताङको लेते जस्तो शान्त र मनोरम ठाउँबाट हुन्छ, जहाँ फिरन्ता सुफीले काशी नामक भोटे कुकुरलाई भेट्छे। यही भेटबाट सुरु भएको कथाले पाठकलाई एउटा यस्तो संसारमा पुर्‍याउँछ, जहाँ जनावरहरू बोल्छन्, सोच्छन् र मानिसले बिर्सिएको 'प्रकृति पूजा' को मर्मलाई पुनर्जीवित गराउन खोज्छन्।

काशी यस उपन्यासको मुख्य नायक हो, जो कुनै साधारण कुकुर होइन। उसले जहाजको सिटमा बसेर अमेरिकाको यात्रा गरेको छ र त्यहाँबाट फर्किएपछि उसमा एउटा भिन्नै प्रकारको वैश्विक चेतना विकास भएको छ। लेखिकाले काशीलाई 'अम्रिकाने' विशेषण दिएर उसलाई आधुनिकता, प्रविधि र पश्चिमा चेतनाको प्रतीकका रूपमा उभ्याएकी छिन्। तर, अचम्मको कुरा के छ भने, अमेरिका पुगेर आधुनिक ज्ञान लिएर फर्केको काशी भौतिकवादमा हराउनुको साटो आफ्नै पुर्ख्यौली थलो र प्राकृतिक जरातिर फर्कन्छ। उसले अङ्ग्रेजी बोल्छ, गितार बजाउँछ र गीत गाउँछ, जसले पाठकलाई सुरुमा अलि अचम्मित वा अस्वाभाविक लाग्न सक्छ। तर यो अस्वाभाविकता नै उपन्यासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। लेखिकाले काशीलाई मानिस सरहको चेतना र सीप दिएर के प्रमाणित गर्न खोजेकी छिन् भने, यदि जनावरहरूले मानिसको भाषा र प्रविधि बुझ्ने क्षमता राख्थे भने उनीहरूले हाम्रो समाजलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्थे होला? काशीले गर्ने रुखबिरुवाको संरक्षण र पुरातात्त्विक शहरहरूको भ्रमणले उसलाई मानिसभन्दा बढी जिम्मेवार नागरिकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

उपन्यासभित्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो भनेको प्रेम र सम्बन्धको चित्रण हो। काशी, कैली र भुसीबीचको त्रिकोणात्मक प्रेमकथाले जनावरहरूमा पनि भावना, समर्पण, इर्ष्या र प्रेमको गहिराई हुन्छ भन्ने कुरालाई बडो कलात्मक ढङ्गले पुष्टि गरेको छ। हामी मानिसहरू प्रायः जनावरलाई केवल वृत्ति (instinct) द्वारा सञ्चालित प्राणी ठान्छौँ, तर गौतमले उनीहरूको हृदयभित्रको संवेगलाई मानवीय संवेग जत्तिकै जीवन्त बनाएकी छिन्। यो प्रेमकथा केवल शारीरिक आकर्षणमा मात्र सीमित छैन, यसमा एकअर्काप्रतिको सुरक्षा र अस्तित्वको लडाइँ पनि जोडिएको छ। पशुपक्षीको यो संसारमा मानिसहरू केवल 'खलनायक' वा 'अतिक्रमणकारी' का रूपमा देखा पर्छन्, जसले आफ्नो स्वार्थका लागि अरूको प्राकृतिक घर विनाश गरिरहेका छन्।

उपन्यासले उठाएको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न नै 'प्राकृतिक घर' माथिको मानवीय एकलौटी अधिकारका बारेमा हो। जसरी मानिसका लागि प्रकृति नै अन्तिम देवता हो, त्यसरी नै पशुपक्षीका लागि पनि प्रकृति नै सर्वोपरी हो। तर मानिसले विकास र आधुनिकताको नाममा पहाडहरू खन्ने, वनजङ्गल विनाश गर्ने र कंक्रिटका जङ्गल ठड्याउने काम गरिरहेको छ। उपन्यासमा आएका पात्रहरू जोगिन्दर, च्यान्टी, मुरली र लाखे जस्ता कुकुर, घोडा, हात्ती र बाँदरहरूले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि मानिसको समाज र व्यवस्थासँग गर्ने लडाइँ निकै प्रतीकात्मक छ। उनीहरूले भोग्नुपरेको उत्पीडन र त्यसका विरुद्धको सफलताको कथाले पाठकलाई गहिरोसँग सोच्न बाध्य बनाउँछ। के पशुपक्षी बिना मानिसको अस्तित्व सम्भव छ? यदि आज संसारबाट सबै किराफट्याङ्ग्रा र पशुपक्षी लोप हुने हो भने के मानव जाति मात्र बाँच्न सक्छ? यी प्रश्नहरूले उपन्यासलाई एउटा इको-क्रिटिकल (Eco-critical) आयाम प्रदान गरेका छन्।

लेखिका सरला गौतमले उपन्यासमा 'पशुपक्षी पार्क' को अवधारणा ल्याएर एउटा सुन्दर सन्देश दिएकी छिन्। काशीले आफ्नै पहलमा बनाउने यो पार्क केवल जनावर बस्ने ठाउँ मात्र होइन, यो त सह-अस्तित्वको प्रतीक हो। आजका नव-निर्वाचित मेयरहरू वा नीति निर्माताहरूले जस्तो चेतना काशीले देखाउँदा यसले हाम्रो नेतृत्व पङ्क्तिको बौद्धिक दरिद्रतामाथि पनि व्यङ्ग्य गर्छ। एउटा कुकुरले वातावरण जोगाउनुपर्छ भनेर सोच्न सक्छ, तर सर्वोत्कृष्ट प्राणी भनिने मानिसले भने वातावरण विनाश गरेर डलर कमाउने सपना देख्छ। यो विरोधाभासले उपन्यासलाई एउटा दार्शनिक गहिराई दिएको छ।

उपन्यासको भाषा अत्यन्तै चित्ताकर्षक र काव्यिक छ। मुस्ताङको लेतेदेखि काठमाडौँका सडकहरूसम्मको वर्णन यति सजीव छ कि पाठकले ती दृश्यहरूलाई आफ्नै आँखा अगाडि महसुस गर्न सक्छ। यद्यपि, केही पाठकलाई यो पुस्तक 'फ्यान्टासी' वा धेरै नै काल्पनिक लाग्न सक्छ। पशुपक्षीले गितार बजाउने वा ठूला राजनीतिक-सामाजिक विमर्श गर्ने कुरालाई यथार्थवादी आँखाले हेर्दा पचाउन गाह्रो हुन सक्छ। तर, साहित्य भनेको केवल यथार्थको प्रतिलिपि मात्र होइन, यो त सम्भावनाहरूको खोजी पनि हो। जर्ज अर्वेलको 'एनिमल फार्म' ले जसरी जनावरका माध्यमबाट राजनीतिक व्यङ्ग्य गरेको थियो, 'अम्रिकाने काशी' ले त्यसैगरी पर्यावरण र मानवीय चेतनामाथि प्रश्न उठाएको छ।

यस कृतिको अर्को सबल पक्ष भनेको यसले पाठकलाई भावुक मात्र बनाउँदैन, बरु एउटा नयाँ दृष्टिकोण पनि प्रदान गर्छ। पुस्तक पढिसकेपछि बाटोमा हिँडिरहेको एउटा भुस्याहा कुकुर वा रुखमा बसिरहेको चरालाई हेर्ने हाम्रो नजर फेरिन सक्छ। हामी उनीहरूलाई पनि आफ्नै जस्तो प्राण र अधिकार भएको प्राणीका रूपमा चिन्न थाल्छौँ। काशीको चरित्रले हामीलाई सिकाउँछ कि आधुनिकता भनेको केवल अमेरिका जानु वा अङ्ग्रेजी बोल्नु मात्र होइन, बरु आफ्नो धरातल, प्रकृति र अरू जीवहरूसँगको सम्बन्धलाई कति सम्मान गरिन्छ भन्ने कुरा हो।

अन्ततः, 'अम्रिकाने काशी' एउटा यस्तो ऐना हो जसमा मानिसले आफ्नो कुरूप अनुहार देख्न सक्छ। लेखिका सरला गौतमले पशुपक्षीको सफलताको कथा मार्फत मानिसको हार र उसको नैतिक पतनको चित्रण गरेकी छिन्। यो उपन्यास ती सबैका लागि पठनीय छ जो प्रकृतिलाई माया गर्छन् र जो मानिसभन्दा बाहिरको संसारको सौन्दर्य र पीडालाई बुझ्न चाहन्छन्। काशीको कथाले दिने सन्देश स्पष्ट छ— यो धर्ती सबैको साझा घर हो र यहाँ प्रत्येक जीवको बाँच्ने अधिकार समान छ। यदि मानिसले आफ्नो अहंकार त्यागेर प्रकृतिसँग एकाकार हुन सकेन भने, भविष्यमा काशीहरूले गर्ने विद्रोह झन् सशक्त हुने निश्चित छ।