मनको आरोग्यता

 

'मनको आरोग्यता' केवल रोगको अनुपस्थिति मात्र होइन, बल्कि यो त मानव जीवनको त्यो उच्चतम र सन्तुलित अवस्था हो जहाँ व्यक्तिले आफ्ना भावना, विचार र कार्यहरू बीच एक सुन्दर तालमेल महसुस गर्दछ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, मन निरोगी हुनुको अर्थ जीवनका चुनौतीहरूलाई सहजताका साथ स्वीकार गर्नु र तिनको सामना गर्ने आन्तरिक सामर्थ्य राख्नु हो। जसरी शरीरको स्वास्थ्यका लागि हामी खानपान र व्यायाममा ध्यान दिन्छौं, त्यसरी नै मनको आरोग्यताका लागि पनि मानसिक आहार र विचारहरूको व्यवस्थापन अपरिहार्य हुन्छ। आधुनिक मनोविज्ञानमा यसलाई 'मेन्टल वेल-बिइङ' भनिन्छ, जसले व्यक्तिको उत्पादकत्व, सम्बन्ध र समग्र जीवनको गुणस्तरलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

मनको आरोग्यताको पहिलो र मुख्य आधार 'आत्म-बोध' (Self-awareness) हो। एउटा स्वस्थ मनले आफ्ना सबल र कमजोर पक्षहरूलाई इमानदारीपूर्वक चिनेको हुन्छ। धेरैजसो मानसिक अशान्ति तब सुरु हुन्छ जब हामी आफू जे हौं, त्यो स्वीकार गर्नुको सट्टा अर्कै बन्ने होडमा लाग्छौं। मनोवैज्ञानिक रूपमा, आरोग्यताको अर्थ आफ्नो छाया (Shadow) अर्थात् आफ्ना अँध्यारा र नकारात्मक पाटाहरूलाई पनि चिनेर तिनलाई स्वीकार गर्नु हो। जब मानिसले आफैंसँग लुकामारी खेल्न छोड्छ र आफ्ना भावनाहरूप्रति इमानदार हुन्छ, तब उसको मनमा एउटा गहिरो स्थिरता छाउँछ। आरोग्यता भनेको सधैं खुसी हुनु मात्र होइन, बरु दुःख, रिस वा डरलाई पनि सही ढंगले अनुभव गर्न र व्यवस्थापन गर्न सक्नु हो।

हाम्रो मनको स्वास्थ्य हाम्रो विचारको गुणस्तरमा निर्भर गर्छ। 'कग्निटिभ बिहेभियरल' दृष्टिकोणले भन्छ कि हामी जे सोच्छौं, त्यस्तै महसुस गर्छौं। यदि हाम्रो मनमा निरन्तर नकारात्मक, तुलनात्मक र आलोचनात्मक विचारहरू चलिरहेका छन् भने मन कहिल्यै आरोग्य हुन सक्दैन। मानसिक आरोग्यताका लागि 'सकारात्मक पुनर्संरचना' (Cognitive Restructuring) आवश्यक छ। यसको अर्थ कुनै पनि परिस्थितिलाई हेर्ने दृष्टिकोणलाई बदल्नु हो। उदाहरणका लागि, असफलतालाई अन्त्य मान्नुको सट्टा सिकाइको एउटा पाइला मान्नु मानसिक आरोग्यताको लक्षण हो। एउटा स्वस्थ मनले समस्यामा होइन, समाधानमा ध्यान केन्द्रित गर्छ।

मनको आरोग्यतामा 'भावनात्मक लचिलोपन' (Emotional Resilience) को ठूलो भूमिका हुन्छ। जीवन एउटा स्थिर रेखा होइन; यहाँ उतारचढावहरू आइरहन्छन्। जो मानिस मानसिक रूपमा आरोग्य छ, उसले सानो ठेस लाग्नेबित्तिकै हार मान्दैन। उसलाई थाहा हुन्छ कि मनमा उठ्ने भावनाहरू समुन्द्रका छालहरू जस्तै हुन्, जो आउँछन् र जान्छन्। यो लचिलोपन विकास गर्नका लागि 'माइन्डफुलनेस' वा सचेतनताको अभ्यास अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छ। वर्तमान क्षणमा बाँच्नु र आफ्ना विचारहरूलाई बिना कुनै निर्णय (Non-judgmental awareness) अवलोकन गर्नुले मनलाई अनावश्यक भारबाट मुक्त गराउँछ। धेरैजसो मानसिक व्याधिहरू विगतको पछुतो वा भविष्यको चिन्तामा लुकेका हुन्छन्। यी दुवैबाट मुक्त भएर 'अहिल्यै र यहाँ' जिउनु नै आरोग्यताको मार्ग हो।

सामाजिक सम्बन्धहरू पनि मनको स्वास्थ्यका आधारस्तम्भ हुन्। मानिस एउटा सामाजिक प्राणी हो र एक्लोपन मानसिक रोगको एउटा प्रमुख कारण बन्न सक्छ। आरोग्यताका लागि अर्थपूर्ण र सहयोगी सम्बन्धहरूको आवश्यकता पर्दछ। तर, यहाँ सम्बन्धको संख्या भन्दा पनि गुणस्तर (Quality) महत्वपूर्ण हुन्छ। जसको जीवनमा कम्तीमा एक-दुई जना यस्ता व्यक्तिहरू छन् जसलाई उसले आफ्नो मनको कुरा विना कुनै सङ्कोच भन्न सक्छ, उसको मानसिक आरोग्यताको स्तर निकै माथि हुन्छ। अरूलाई सहयोग गर्नु, करुणा भाव राख्नु र सहानुभूति देखाउनुले हाम्रो मस्तिष्कमा 'अक्सिटोसिन' जस्ता रसायनहरू पैदा गर्छन्, जसले मनलाई शान्त र स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन्।

मनको आरोग्यता र शरीरको स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। यसलाई 'साइकोसोम्याटिक' सम्बन्ध भनिन्छ। जब मन अस्वस्थ हुन्छ, त्यसको प्रभाव शरीरमा टाउको दुखाइ, अनिद्रा, पाचनमा गडबडी वा थकानको रूपमा देखिन्छ। यसको विपरित, नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार र पर्याप्त निद्राले मनलाई पनि स्वस्थ राख्छ। व्यायाम गर्दा निस्कने 'इन्डोर्फिन' ले तनावलाई कम गर्छ। त्यसैले, मनलाई आरोग्य राख्नका लागि शरीरलाई सक्रिय राख्नु र प्रकृतिसँग जोडिनु अनिवार्य छ। हरियो वनजंगल, बगिरहेको पानी वा खुला आकाशसँगको सामीप्यताले हाम्रो मस्तिष्कलाई 'रिसेट' गर्ने काम गर्छ।

आजको डिजिटल युगमा मनको आरोग्यतालाई 'सूचनाको प्रदुषण' बाट जोगाउनु एउटा चुनौती बनेको छ। सामाजिक सञ्जालमा हुने निरन्तरको तुलना, नकारात्मक समाचार र सूचनाको बमबारीले हाम्रो मनलाई सधैं 'हाइ अलर्ट' अवस्थामा राख्छ। यसले गर्दा 'कोर्टिसोल' (तनाव हर्मोन) को मात्रा बढ्छ। आरोग्यताका लागि 'डिजिटल डिटक्स' वा निश्चित समयका लागि प्रविधिबाट टाढा रहनु जरुरी छ। आफ्नो मनलाई कस्तो सूचना दिने भन्ने कुरामा छनोटकर्ता बन्नु पर्छ। जसरी खराब खानाले शरीरलाई रोगी बनाउँछ, खराब र नकारात्मक सूचनाले मनलाई रोगी बनाउँछ।

कृतज्ञता (Gratitude) को भाव नै मनको आरोग्यताको अचुक औषधि हो। हामी अक्सर आफूसँग नभएका कुराहरूको सूची बनाएर दुखी हुन्छौं। तर आरोग्यताको खोजी गर्नेले आफूसँग भएका स-साना कुराहरूको कदर गर्न सिक्छ। कृतज्ञताले हाम्रो मस्तिष्कलाई अभावबाट हटाएर उपलब्धता तर्फ मोडिदिन्छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि दिनहुँ कृतज्ञता व्यक्त गर्ने मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्य अरूको तुलनामा निकै सुदृढ हुन्छ। यसले मनमा ईर्ष्या, क्रोध र हीनताबोध जस्ता विकारहरूलाई हटाएर सन्तोष र शान्तिको सञ्चार गर्छ।

मनको आरोग्यताको अर्को पक्ष 'क्षमा' (Forgiveness) हो। विगतमा कसैले गरेको गल्ती वा आफैंले गरेका गल्तीहरूलाई मनमा गाँठो पारेर राख्नु भनेको तातो कोइला हातमा लिएर अरूलाई पोल्न खोज्नु जस्तै हो, जसले आफैंलाई बढी जलाउँछ। अरूलाई क्षमा गर्नु भनेको उनीहरूको गल्तीलाई जायज ठान्नु होइन, बरु आफ्नो मनलाई त्यो पीडाको बोझबाट मुक्त गर्नु हो। क्षमाले मनको आरोग्यताका लागि ठाउँ खाली गरिदिन्छ। जब मन घृणा र बदलाको भावनाबाट मुक्त हुन्छ, तब मात्र त्यहाँ प्रेम र सृजनात्मकताको वास हुन्छ।

निष्कर्षमा, मनको आरोग्यता एउटा गन्तव्य होइन, बरु यो त जीवन जिउने एउटा निरन्तर प्रक्रिया हो। यसका लागि सचेत प्रयास, धैर्यता र आफैंप्रति करुणा आवश्यक छ। एउटा आरोग्य मनले संसारलाई उज्यालो देख्छ र हरेक कठिनाइमा अवसर फेला पार्छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि हाम्रो मन नै हाम्रो संसारको सृष्टिकर्ता हो। यदि मन स्वस्थ छ भने नर्क जस्तो देखिने ठाउँ पनि स्वर्ग बन्न सक्छ, तर यदि मन रोगी छ भने स्वर्ग जस्तो सुविधामा पनि मानिसले नर्कको अनुभव गर्छ। त्यसैले, बाह्य जगतलाई बदल्ने दौडमा लाग्नु भन्दा पहिले आफ्नो आन्तरिक जगतलाई आरोग्य र शान्त बनाउनु नै मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।